धरण्याः शय्यायाम् धूलिना संवृतां कैकेयीं दृष्ट्वा, दशरथः प्रियायाः कल्याण्याः दुःखदः सन्, स्नेहेन ताम् उवाच—"भद्रे, किं कारणम् अस्ति यत् त्वं भूमौ शेषे, धूलिना आवृताङ्गी, मम चित्तं दुःखयन्ती? मम मनः तव कल्याणे नित्यं प्रवृत्तम्। किमपि प्रेत्यात्मा ते मनसि व्यथाम् उत्पादयति इव, यः ममापि हृदयम् उद्वेजयति। मम समीपे कुशलाः वैद्याः सन्ति, सर्वे प्रसन्नाः, समर्थाः च। ते त्वां सुखमावापयिष्यन्ति। वद सुन्दरी, का व्याधिः त्वां पीडयति? किम् अपि प्रियतमा अभिलाषा तव मनसि, उत कश्चित् तवापकारम् अकरोत्? अद्य कः महान् हर्षम् अलभत, कः वा महान् अनर्थम्? मा शोच, मा आत्मनः क्लेशं कुरु, देवि। कोऽवध्यः हन्तव्यः, को वा वध्यः मोचनीयः? को दीनः धन्यः स्यात्, को वा धनवान् दरिद्रः स्यात्? अहम् अपि मम सर्वं च तव वशे स्थितम्; न अहम् तव किमपि वाञ्छितं प्रतिषेधितुं शक्नोमि। यद् हृदि तव तिष्ठति, तत् वद, आत्मनः प्राणान् अपि दत्त्वा। मम बलं विदित्वा, त्वं मयि न संशयं कर्तुम् अर्हसि। तव कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपे। यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् एषा पृथिवी मम। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धाः काशिकोषलाश्च—एतेषु देशेषु बहुधनं धान्यं पशवः च सन्ति। तस्मात्, कैकेयि, यत् यत् तव मनः इच्छति, तत् वृणीष्व। किमर्थं त्वं आत्मनः क्लेशं करोषि, भीरु? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुन्दरी! यथार्थं वद, कैकेयि, किम् त्वां भीतम् अकरोत्; अहं तत् विनाशयिष्यामि, सूर्यः इव तिमिरं।" एवं सान्त्वयन् राजा, तस्याः कठोरं वरं वक्तुम् इच्छन्त्या, पुनः तया त्वरितः अभ्यर्थितः। अथ वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे, एकादशे सर्गे, श्लोकानां श्रवणाय सन्नद्धः। कैकेयी तदा, कामबाणैः विद्धं, कामवेगेन संवृतं राजानं, तीक्ष्णं वचनम् ऊचिवान्—"देव, न मया कश्चन नापमानितः नापि पीडितः; किंतु मम हृदि कश्चन अभिलाषः वर्तते, तं त्वं पूरयितुम् इच्छामि। प्रतिज्ञां शपस्व, यदि तं दातुम् इच्छसि; ततः अहं यथार्थम् अभिलाषं ते वक्ष्यामि।" राजा तु स्मितमुक्तं कृत्वा, भूमौ उपविष्टां तां प्रियतमां केशेषु गृहीत्वा, इदं वचनम् अवदत्—"मत्तः रामात् प्रियतरः कश्चिद् अस्ति इति त्वं न जानासि, सः पुरुषर्षभः। तेन दुर्जयेन, उत्तमात्मना राघवेण, येन जीवितम् अपि अर्हति, शपामि, यद् यत् हृदि तव तिष्ठति, तत् वद। रामं विना मुहूर्तमपि जीवितुं न शक्नोमि; तेन शपामि, कैकेयि, तव वचनं पूरयिष्यामि। रामः मत्तः पुत्रेभ्यः अन्येभ्यश्च श्रेयान् इति येन मम मतिः, तेन शपामि, तव अभिलाषं पूरयिष्यामि। साध्वी, हृदि विचिन्त्य, माम् उपशमय; सम्यक् विचिन्त्य, कैकेयि, यत् उचितं मन्यसे, तत् वद। आत्मनः बलं दृष्ट्वा, त्वं न सन्देहं कुरु; अहं तव कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपामि।" एवं वचनेन तुष्टा सा, भयङ्करमभिलाषं प्रकाशयामास, मृत्युर्भूता इव। सा उवाच—"यत् त्वं प्रतिज्ञां कृत्वा मम वरं दातुम् इच्छसि, तदस्तु; त्रयस्त्रिंशत् देवाः, इन्द्रप्रमुखाः, इदं शृण्वन्तु। चन्द्रमा सूर्यश्च, नभः, ग्रहाः, रात्र्यहनी, दिशः, जगत्, इयं पृथिवी, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च, सर्वे साक्षिणः सन्तु। रात्रिचराः, भूताः, गृहदेवताः, अन्ये च सर्वे प्राणीन्, यत् त्वया उक्तं, ते जानन्तु। सत्यधृतः, महातेजाः, धर्मज्ञः, सत्यवादी, शुचिः, मम वरम् अनुगृह्णाति—सर्वे देवाः शृण्वन्तु।" एवं तं महाबाहुं परिष्वज्य समर्चयित्वा, सा पुनः वरेच्छायं पतिं कामवेगेन प्रविष्टा, इदं वचनम् अवदत्—"राजन्, पूर्वं यत् देवासुरसङ्ग्रामे त्वं शत्रुणा संकटे स्थापितः, तदा मया रात्रौ जागर्या रक्षितः। तदा त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ वरौ, नृपते, यान् त्वं दत्तवान्, तौ अद्य अहम् इच्छामि, रघुनन्दन। यदि त्वं धर्मेण प्रतिज्ञातं वरं न दास्यसि, तर्हि त्वया तिरस्कृता अद्य प्राणान् त्यक्ष्यामि।" एवं वाक्यैः राजा कैकेय्याः वशं प्राप्तः, जाले बद्धमृग इव, स्वस्य विनाशाय प्रवव्राज। तदा सा पुनः पतिं कामवेगेन मोहितं वचनम् अवदत्—"राजन्, त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ; तदा प्रतिज्ञातं च। अद्य तौ वरौ त्वां वक्ष्यामि; शृणु। राघवस्याभिषेकस्य सर्वे व्यवहारा कृताः। तेनैवाभिषेकविधिना मम भरतः अभिषिक्तः क्रियताम्; एषः द्वितीयो वरः, यं त्वं सन्तुष्टः दत्तवान्। तदा देवासुरसङ्ग्रामे प्रतिज्ञातं च—अद्य सः समयः प्राप्तः—रामः दण्डकवनं नव पंच च वर्षाणि वसतु। रामः तु वाल्कलचीरधरः, तपस्वी सन्, स्थिरः, वसतु; भरतः अद्य राज्यं निर्विघ्नं पालयतु। एषः मम परमोऽभिलाषः; त्वया दत्तं वरं वृणे। अद्य अहम् इच्छामि राघवम् अरण्यगमनाय प्रस्थितम् इति द्रष्टुम्।