तदा दाशरथिराजः कैकेयीं सौम्यया वाचा सम्बोधितवान्—"देवि, नाहं त्वयि कोऽपि कोपमवगच्छामि। केन त्वमुपघातिता वा, केन वा तिरस्कृता?" इति पृष्ट्वा punar uvāca—"शुभे, कस्यचित् दुःखस्य हेतोः कषायधूलिलिप्तां भूमौ शयानां त्वामवलोक्य मम मनः परमदुःखितम्। मम चित्तं सदा तव हिते निबद्धम्। कस्यचित् प्राणिनोऽपि तव चित्तमुपहतमिव दृश्यते, येन ममापि हृदयं विक्रियते। मम कुशलवैद्याः सन्ति, ये सर्वे तव प्रियकराः, समर्थाश्च। ते त्वां पुनः सुखिनीं करिष्यन्ति। ब्रूहि, भद्रे, का ते व्यथा? किमपि प्रियं प्राप्तव्या वस्तु वा, अथवा कश्चित् तव दुःखाय कृतवान्?" "कः अद्य महत् सौख्यमवाप्तवान्, कः वा महद् दुःखमुपगतः? मा शुचः, मा आत्मानं संतापय। कः यो न वध्यः स वध्यः स्यात्, कः वा वध्यो मुमुक्ष्यः? कः दरिद्रः धनवान् स्यात्, कः वा धनाढ्यो दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वमपि तव वशे स्थितम्। तव इच्छां प्रत्याख्यातुं न शक्नोमि। यद् हृदि स्थितं तत्त्वं वद, प्राणैरपि स्वकैर्हितम्। मम बलं ज्ञात्वा त्वं मां न संशयितुमर्हसि। तव कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपे। यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् मम एषा पृथिवी। द्रविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः—" "तेषु देशेषु विपुलं धनं धान्यं पशवश्च सन्ति। तस्मात्, कैकेयि, यत् तव चित्तमिच्छति, तत् वृणु। किं त्वं आत्मानं संतापयस्युत्कण्ठिता? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुन्दरी! यथार्थं वद, कैकेयि, किम् त्वां भीषयति? अहं तद् निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरं निवारयति।" एवं सान्त्वितः तया राजा, सा च दारुणवचनं वक्तुमुद्यता, स्वपतिं पुनः पुनरुपसमीक्ष्य तं वचनं प्रोवाच। अथ वाल्मीकिरामायणेऽयोध्याकाण्डे एकादशोऽध्यायः प्रवर्तते। तत्र कैकेयी, कामबाणैः विद्धं, कामवशं गतं राजानं कटोरया वाचा सम्बोधितवती—"नाथ, नाहं केनचित् दुःखिता, नापि तिरस्कृता। किंतु मम हृदि काचित् अभिलाषा वर्तते, तां त्वं पूरयितुमिच्छामि। यदि त्वं मम वाञ्छितं दातुमिच्छसि, तर्हि प्रतिज्ञां कुरु, ततः अहं यथार्थं वक्तुमिच्छामि।" राजा, स्वल्पस्मितपूर्वकं, भूमौ उपविष्टां प्रियाम् आलिङ्ग्य तस्यै केशेषु गृहीत्वा, इदं वचनमुवाच—"मत्तः रामात् प्रियतरः कोऽपि नास्ति, त्वं न जानासि। तेन अजितेन उत्तमेन महात्मना राघवेण, येन जीवितं मम, तेन शपे; यद् हृदि ते स्थितं तद् वद। रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; तेन शपे, कैकेयि, तव वचनं पूरयिष्यामि। आत्मन्यपि, पुत्रेष्वपि, सर्वेष्वपि रामं श्रेयांसं मन्ये; तेन शपे, तव अभिलाषं पूरयिष्यामि। भद्रे, मनसि तत्त्वं विचिन्त्य मां विमोचय; विचार्य यथायुक्तं वद, कैकेयि। स्वबलं ज्ञात्वा त्वं मां न शङ्कितुमर्हसि; तव वाञ्छितं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपे।" एवं मधुरवाक्यैः सान्त्विता सा कैकेयी, हर्षिता, भीषणं सङ्कल्पं प्रकटयन्ती, मृत्युरिव समुपस्थितवती। सा ववन्दे, "यत् त्वं प्रतिज्ञां कृत्वा मम वरं दातुमिच्छसि, तत्र त्रयस्त्रिंशद् देवाः, इन्द्रः च, सर्वे शृण्वन्तु। चन्द्रः, सूर्यः, द्यौः, ग्रहाः, रात्रिदिवः, दिशः, जगत्, पृथिवी, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च सर्वे साक्षिणः स्युः। रात्रिचराः, पिशाचा, गृहे गृहे देवताः, अन्ये च भूतगणाः, सर्वे जानन्तु यत् त्वं उक्तवान्। अयं धर्मज्ञः, सत्यवाक्यः, विशुद्धः, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञः, महातेजाः, मम वरं ददाति—सर्वे देवाः शृण्वन्तु।" एवमुक्त्वा, सा पतिं परिष्वज्य, स्तुत्वा, वरदं पुनः कामवशं गता ववन्दे—"राजन्, पूर्वं सुरासुरयुद्धे यत् त्वं शत्रुणा संकटे स्थितः, तदा मया रक्षितः स्मर। तत्राहं त्वां रक्षितवती, जाग्रती प्रयता च। तस्मात् त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ वरौ त्वत्तः अहम् अद्य याचामि, रघुनन्दन, धर्मेण प्रतिज्ञातौ। यदि त्वं धर्मतः प्रतिज्ञातं वरं न दास्यसि, अद्य त्वया तिरस्कृता अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि।" एवं वचोभिः राजा कैकेय्याः वशं नीतः, जालस्थमृग इव स्वविनाशाय प्रवृत्तः। सा पुनः कामवशं गतं राजानं वाक्यमुवाच—"नाथ, तौ वरौ यौ मया त्वत्तः लब्धौ, तौ अद्य वक्ष्यामि। शृणु। राघवस्याभिषेकसमारम्भः कृतः। तेनैवाभिषेकसमये मम भरतः अभिषिक्तः क्रियताम्; एषः द्वितीयो वरः यं त्वं हर्षेण मे दत्तवान्। तदा सुरासुरयुद्धे प्रतिज्ञातं त्वया; सः कालः सम्प्राप्तः—राघवः पञ्चनवत्यधिकवर्षाणि दण्डकावने वसतु। रामः स्थिरचित्तः, वाल्कलाजिनवसनः, तपस्वी भवतु; भरतः अद्य राज्यं निर्विघ्नं पालयतु।