राजा दशरथः, मनसा विषण्णः, ताम् पद्मनयनां कैकेयीं दृष्ट्वा, हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, कामातुरः स्नेहपूर्णया वाचा तां इदं उवाच। “न ते कस्यचित् कोपः अस्ति, हे शुभे! केन त्वं आरोपिता, वा केन त्वं अवमानिता?” इति पप्रच्छ। “हे भाग्यवती! किमर्थं भूमौ धूलिना आवृत्या शयिता, यत् मे दुःखं जनयसि, मम चेतः तव हिते नित्यं स्थितम्। किम् तव मनः कस्यचित् प्राणीना दुःखेन क्लिश्यते, यत् मे हृदयम् अपि व्याकुलम्? मम चिकित्सकाः कुशलाः, प्रसन्नाः, समर्थाः च सन्ति। ते तव सुखं पुनः स्थापयिष्यन्ति। वद, हे सुन्दरी! किम् तव रोगः? वा किम् तव मनः अभिलषितम्? वा किम् कश्चित् तव अहितं कृतवान्?” इति पप्रच्छ। “कः अद्य महत् सुखं प्राप्तवान्, वा कः महत् दुःखं अनुभूतवान्? मा शुचः, मा आत्मानं क्लिशय। कः न हन्तव्यः हन्तव्यः स्यात्, वा कः हन्तव्यः विमुक्तः स्यात्? कः दरिद्रः धन्यः स्यात्, वा कः धनवान् दरिद्रः स्यात्? अहम् अपि सर्वम् अपि यत् मम, तव आज्ञायाः अधीनम्। तव इच्छां न शक्नोमि निवारयितुम्। यत् तव हृदये अस्ति, तद् वद, मम प्राणान् अपि त्यजन्। मम बलं ज्ञात्वा, त्वं न शङ्कितव्या। तव कामं पूर्णयिष्यामि, धर्मेण शपथं करोतु। यावत् कालचक्रं वर्तते, तावत् भूमिः मम अधीनम्। द्रविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धाः काशयः, कोसलाः च — तेषु देशेषु पर्याप्तं धनं, धान्यं, पशवः च उत्पन्नाः। अतः, कैकेयि, यत् तव मनः इच्छति, तत् तेषु देशेषु वृणु। किमर्थं त्वं आत्मानं क्लिशयसि, भयभीता सन्ना? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, हे सुन्दरी! सत्यम् वद, कैकेयि, किम् तव भयम् आगतम्? अहम् तत् निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरं निवारयति।” एवं उक्ता सा कैकेयी, सान्त्विता, तं कठोरं वरम् वक्तुं इच्छन्ती, पुनः पतिं प्रत्यनुयुञ्जत्। अयोध्याकाण्डस्य एकादशो अध्यायः श्रीवाल्मीकि-रामायणे इति श्राव्यः। तत्र कैकेयी, प्रेमबाणैः विद्धं, कामवेगेन आक्रान्तं राजानं, कठोरं वचनं उवाच। “नाहं केनचित् अवमानिता, नापि कस्यचित् उपहता; किन्तु मम हृदये काचित् इच्छा अस्ति, ताम् त्वं पूर्णयितुम् इच्छामि। यद्यभिलषसि, तदा प्रतिज्ञां कुरु; ततः अहं यथार्थं वक्ष्यामि।” राजा दशरथः, लघु हास्यं कृत्वा, भूमौ उपविशन्तीं कैकेयीं केशेषु गृहीत्वा, प्रियतमा वदति — “हे गर्विता! त्वं न जानासि यत् रामात् अन्यः मे न कोऽपि प्रियः। तं दुर्जयम्, महात्मानम्, राघवम्, जीवनस्य योग्यं रामं अस्ति — तेन शपथं करोतु, यत् तव हृदये यत् अस्ति, तत् वद। अहं रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि; तेन, हे कैकेयि, शपथं करोतु, तव वचनं पूर्णयिष्यामि। तं रामं, यं अहं आत्मनः, पुत्राणां, सर्वेषां च, अधिकं मन्ये, तेन शपथं करोतु, तव याचितं पूर्णयिष्यामि। हे शुभे! हृदये विचार्य, मे दुःखं शमय; सम्यक् चिन्तय, कैकेयि, यत् युक्तं, तत् वद। तव बलं दृष्ट्वा, त्वं न शङ्कितव्या; अहम् तव इच्छां पूर्णयिष्यामि, धर्मेण शपथं करोतु।” एवं वचनेन हृष्टा सा कैकेयी, तं भीषणं वरम् प्रकाशयति, यथा मृत्युः आगच्छति। “यतः त्वं प्रतिज्ञां कृत्वा, क्रमशः वरं दत्तवान्, तस्मात् त्रयस्त्रिंशत् देवाः, इन्द्रः अग्रतः, मे श्रुण्वन्तु। चन्द्रः, सूर्यः, आकाशः, ग्रहाः, रात्रिः-दिवः, दिशः, लोकः, भूमिः, गन्धर्वाः, सर्वे राक्षसाः च — सर्वे साक्षी भूत्वा श्रुण्वन्तु। रात्रिचराः, भूतानि, गृहस्थदेवताः, सर्वाणि च अन्यानि — सर्वे जानन्तु यत् त्वं उक्तवान्। सत्यनिष्ठः, महातेजाः, धर्मज्ञः, सत्यवचनः, शुद्धः, मम वरं दत्तवान् — सर्वे देवाः श्रुण्वन्तु।” एवं राज्ञीं आलिङ्ग्य, प्रशंस्य, दाशरथिं वरदं पुनः ववन्दे, कामेन आक्रान्ता। स्मर, हे राजन्! यत् पूर्वं देवासुरसंग्रामे, शत्रुणा तव जीवनं संकटे स्थितम्। तत्र, हे नाथ, अहं तव रक्षणाय, जागरूकत्वं कृत्वा, यत्नं कृतवती; तदा त्वं मम द्वौ वरौ दत्तवान्। तौ वरौ, हे नाथ, यौ त्वया दत्तौ, तौ अद्य अहं तव इच्छामि, हे भूमिपते, हे रघुवंशसम्भव! यदि त्वं धर्मेण प्रतिज्ञां न पूर्णयिष्यसि, तदा अद्य त्वया अवमानिता, अहं जीवनं त्यक्ष्यामि।” एवं वाक्यैः, राजा केवलं वशं कैकेय्याः प्राप्तः, यथा मृगः पाशे बद्धः, स्वविनाशं प्रति प्रवृत्तः। तदा सा पुनः काममोहितं राजानं इदं वचनं उवाच — “हे नाथ! त्वं मम द्वौ वरौ दत्तवान्, तदा प्रतिज्ञां कृतवान्, हे राजन्।” तौ वरौ अद्य तव वक्ष्यामि, श्रुणु मे वचनम् — राघवस्य अभिषेकस्य सर्वे प्रयासाः कृताः। तस्मिन्न् अभिषेकेन, मे भरतः अभिषिक्तः भवतु; एषः द्वितीयः वरः, हे नाथ, यं त्वं हृष्टः दत्तवान्। तदा, देवासुरसंग्रामे, त्वं प्रतिज्ञां कृतवान्; सः समयः अद्य प्राप्तः — रामः दण्डकवनं गच्छतु, नव च पञ्च च वर्षाणि तत्र वासं करोतु।” इति कैकेयी राज्ञे वरयाचना कठोरया वाचा प्रकटयति, राजा दशरथः तस्याः वशं गतः, दुःखेन क्लिश्यमानः, तस्याः इच्छां पूर्णयितुं प्रतिज्ञां करोति।