स राजा दशरथः पुनः शोकमग्नः सञ्जातविक्लवचेताः सन्, तत्र भूमौ पतितां कैकेयीं दृष्टवान्, या स्वधर्मानुरूपेण न स्थित्वा, अनवद्यया स्थित्या निलीनासीत्। पृथिवीपतिः स तु दुःखाग्निना दग्ध इव, स्वजीवितात् अपि प्रियतरां तरुणीं भार्यां भूमौ शयानां ददर्श। सः पापरहितः स्वयम्, तु तां दूषितचित्तां, भूमौ पतितां दृष्टवान्—छिन्नलतामिव, पतितां देवतीमिव। सा पतिता किंनरीव, पतिता अप्सरस इव, विनष्टमोहमिव, निगृहीतमृगीमिव च ददर्श। सा वनगता शरविद्धा करिणीव, महाक्रान्तदुःखार्ता, स्नेहेन संतप्तचित्ता, महागजेव वनान्तरे शयानासीत्। स राजा हस्ताभ्यां मुखं मृजन्, विक्षिप्तचेताः, कामवशेन पीडितः, तां पद्मलोचनां प्रियतमां वक्तुम् आरब्धवान्—"नाहं त्वयि किञ्चिद् रोषं जानामि, कया त्वं कुपिता, केन वा त्वं तिरस्कृता? हे शुभे, किं त्वं भूमौ धूलिधूसरिता शेषे, मां दुःखयन्ती, यदा मम मनः सदा तव हिते प्रवृत्तम्? किमपि भूतेन तव मनः विक्षिप्तमिव दृश्यते, येन ममापि हृदयं क्लिश्यते; मम च चिकित्सकाः सर्वे कुशलाः, सुप्रीताश्च सन्ति। ते त्वां सुखं स्थापयिष्यन्ति; वद सुन्दरी, का रोगवेदनास्ति, किम् इच्छितं न प्राप्तम्, किम् अपि दुःखं प्राप्तम्, कश्चित् त्वां पीडितवान् वा?" "कः अद्य महत् सुखं प्राप्तवान्, कः वा महद् दुःखं अनुभूतवान्? मा शोच, मा आत्मानं पीडय, हे प्रिये। कः अघ्न्यः हन्तव्यः, कः वा हन्तव्यः मुमुक्षितव्यः? कः दरिद्रः धनवान् स्यात्, कः वा धनाढ्यः दरिद्रः स्यात्? अहं च मम च सर्वं तव वशे स्थितम्; मम वचनं न प्रतिहन्यते। यत् तव हृदि स्थितम्, तत् वद, प्राणैरपि मम; मम बलं ज्ञात्वा, त्वं मां न संशयितुम् अर्हसि। तव कामं सम्पादयिष्यामि, धर्मेण शपे; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् एषा पृथिवी मम।" "द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, काशयः, कोसलाः—एतेषां देशानां बहुधनधान्यपशवः सन्ति; तस्मात्, कैकेयि, यत् ते मनसि रोचते, तत् वृणु। किं त्वं आत्मानं क्लिश्यसि, भीते, उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुन्दरी! यथार्थं वद, कैकेयि, किम् त्वां भीषयति; अहं तं भयं त्वदीयं सूर्यः इव तिमिरं नाशयिष्यामि।" इति उक्तः सः, सा तु सान्त्विता, तं कठोरं वरं वक्ति कर्तुम् पुनः पतिं समारब्धा। अथ वाल्मीकीय रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकादशोऽध्यायः श्रूयताम्। कैकेयी तदा कामबाणैः विद्धं, कामवेगेन अभिभूतं राजानं कटुवचनैः अभ्यभाषत। "न कश्चिद् मां दुःखितवान् वा तिरस्कृतवान्; केवलं हृदि मे किञ्चित् वाञ्छितम् अस्ति, तत् त्वया सम्पाद्यताम् इच्छामि। यदि त्वं मम वाञ्छितं दातुम् इच्छसि, प्रतिज्ञां कुरुष्व; ततः अहं तव यथार्थं वाञ्छितं वदामि।" राजा तु स्मितमन्दं कृत्वा, तां भूमौ उपविष्टां प्रियाम् आलिङ्ग्य केशेषु गृहीत्वा, इदं वचनम् उवाच—"सुभगे, त्वं न जानासि, रामात् प्रियः न कोऽपि अस्ति मम, पुरुषर्षभात्। तेन अजितेन, श्रेष्ठेन, महात्मना राघवेण, तेन रामेण, जीवितस्य योग्येन, शपे तव, यत् हृदि ते स्थितम्, तत् वद।" "रामं विना मुहूर्तमपि जीवितुं न शक्नोमि; तेन रामेण, कैकेयि, तव वचनं सम्पादयिष्यामि। स्वं आत्मानं, पुत्रांश्च, सर्वांश्च त्यक्त्वा, तं रामं अहं वरेण्यं मन्ये; तेन शपे, तव वाक्यं सम्पादयिष्यामि। सुमध्यमे, हृदि समाहित्य मम त्राणं कुरु; विचार्य यथायोग्यं, कैकेयि, यत् रुच्यते, तत् वद। स्वबलं दृष्ट्वा, त्वं न सन्देहं कुरु; तव वाञ्छितं सम्पादयिष्यामि, स्वेन पुण्येन शपे।" एवं वचनेन तुष्टा सा, भीषणा वाञ्छा यथा मृत्युः आगता, तां प्रकटयामास। "यतः त्वं प्रतिज्ञां कृत्वा मम वरं दातुम् इच्छसि, तस्मात् त्रयस्त्रिंशत् देवाः इन्द्रमुख्याः शृण्वन्तु। चन्द्रसूर्यौ, आकाशः, ग्रहाः, रात्रिदिवसौ, दिशः, जगत्, पृथिवी, गन्धर्वाः, राक्षसाः च, सर्वे साक्षिणः सन्तु।" "निशाचराः, प्रेताः, गृहेषु देवताः, सर्वे चान्ये भूतगणाः, ये तव वचनं शृण्वन्तु। एषः सत्यधृतिः, महातेजाः, धर्मवित्, सत्यवादी, शुचिः, मम वरं ददाति—देवाः शृण्वन्तु।" इति उक्त्वा, सा राजानं महाबाहुं आलिङ्ग्य, स्तुत्वा, पुनः वरेच्छया पीडिता, इदं वचनं प्रोवाच। "स्मर, राजन्, यद् पूर्वं सुरासुरयुद्धे, शत्रुणा त्वं विपदं प्राप्तः। तत्र, नाथ, अहं त्वां रक्षितवती, जाग्रती प्रयता च; तदा त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ वरौ, राजन्, ये त्वया मम दत्तौ, अद्य अहं त्वत्तः इच्छामि, रघुनन्दन। यदि त्वं धर्मेण प्रतिज्ञातं वरं न दास्यसि, अद्य त्वया तिरस्कृता अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि।