राजा दशरथः कदापि रिक्तगृहं न प्रविष्टवान्, स तु तदा तं गृहं प्रविश्य कैकेय्याः विषये पृच्छां कृतवान्। स न स्वार्थपरं बुद्धिहीनं च तस्याः चित्तं ज्ञातवान्, तदा स राजा पूर्ववत् पृष्टवान्। द्वारपालकः तु भयाकुलः, अञ्जलिं कृत्वा, इत्युवाच— "देव, देवी महता क्रोधेन संतप्ताऽस्ति, कोपगृहं प्रविष्टा च।" द्वारपालकस्य वचनं श्रुत्वा राजा अतिव्यथितः अभवत्। सः पुनः शोकसंतप्तः, विक्षिप्तेन्द्रियः, तत्र कैकेयीं भूमौ शयानां दृष्टवान्, या न स्वीयस्यानुकूल्येन आसीत्। भूमिपतिः दुःखाग्निना दग्ध इव, प्राणाधिकां युवतीं भार्याम् एवमवस्थितां दृष्टवान्। सः पापरहितः, तु तां पापसंकल्पनां भूमौ पतितां दृष्टवान्—छिन्नलतामिव, पतितां देवतीमिव। किन्नरीमिव त्यक्तां, पतितामप्सरसमिव, मृगमोहमिव नष्टम्, निगृहीतमृगीमिव च सः अपश्यत्। शरविद्धां व्याघ्रेण विषदत्तेन वन्यहस्तिनीमिव, स्नेहेन संतप्तां महतीमिव हस्तिनीं वनमध्ये, तां दृष्ट्वा सः अतिव्यथितः। सः हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनसा क्लेशितः, कामातुरः राजा पद्मलोचनां तां स्त्रियम् इदं वचनं अब्रवीत्— "न जानामि तव कोऽपि कोपः, केन त्वं आरोपिता, वा केन तव अवमानः कृतः? भगवति, किमर्थं त्वं भूमौ धूलिना आवृता शयिता, मम दुःखस्य कारणं, यत्र मम मनः सदा तव हिते स्थितम्? इव मन्ये, यथाऽपि कश्चित् भूतः तव चित्तं विक्षिप्य मम च हृदयं विक्षिपति; मम चिकित्सकाः सर्वे प्रीताः कुशलाः च सन्ति। ते त्वां सुखे स्थापयिष्यन्ति—वद सुन्दरी, किम् रोगेण पीडिता असि? किम् अपि मनसि वाञ्छितम् अस्ति, अथवा कश्चित् त्वां पीडितवान्? कः अद्य महत् सुखम् अवाप्तवान्, कः वा महद् दुःखम् अनुभूतवान्? मा शुचः, मा आत्मानं संतापय। कः यो न हन्तव्यः स हन्तव्यः, कः वा हन्तव्यः स मोक्तव्यः? कः दरिद्रः धनवान् स्यात्, कः वा धनाढ्यः दरिद्रः स्यात्? अहम् अपि मम सर्वं च तव वशे स्थितम्; न अहम् तव वाञ्छां प्रतिषेधितुम् अर्हामि। यत् हृदि ते स्थितम्, तत् वद, आत्मनः प्राणैः अपि; मम बलं ज्ञात्वा, मा शङ्कितुम् अर्हसि। तव वाञ्छितं करिष्यामि, पुण्येन शप्से; यावत् कालचक्रं परिवर्तते, तावत् भूमिरियं मम। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, श्रीमन्तः काशयः कोशलाः च—एतेषु देशेषु धनधान्यपशवः प्रचुराः। अतः कैकेयि, यत् ते मनसि रोचते, तत् वृणीष्व। किमर्थं आत्मानं संतापयसि, भीता च? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुन्दरी! सत्यम् वद, कैकेयि, किमर्थं भीता असि; अहम् तव भीतिं निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरं निवारयति।" एवं उक्ता सा, सांत्विता, तं कठोरम् अभिलाषम् उक्तुं पुनः पतिं प्रति प्रार्थयितुम् आरब्धवती। एवम् अयोध्याकाण्डस्य वाल्मीकि-रामायणे एकादशस्सर्गः आरभ्यते। तदा कैकेयी क्रोधयुक्तं वचनं तस्मै राज्ञे, कामबाणैः विद्धाय, कामवेगेन अभिभूताय, उवाच। "नाथ, न केनचित् मया अपराधः कृतः, न वा केनचित् अवमानिता अस्मि; किंतु मम हृदि काचित् वाञ्छा अस्ति, तां त्वया पूर्तुम् इच्छामि। यदि त्वं तां दातुम् इच्छसि, प्रतिज्ञां कुरु; ततः अहम् आत्मनः वाञ्छितं वक्ष्यामि।" राजा स्वल्पहासं कृत्वा, तां भूमौ उपविष्टां प्रियतमां कैकेयीं केशेषु गृहीत्वा उवाच— "शुभे, त्वं न जानासि यः रामात् प्रियतरः मम कश्चन नास्ति, सः पुरुषर्षभः। तेन अजेयेन, उत्तमेन, महात्मना राघवेण, येन जीवितम् अपि मम प्रियं, शप्से, यत् यत् हृदि ते स्थितम्, तत् वद। अहम् न क्षणमपि रामं विना जीवितुं शक्नोमि; तेन एव, कैकेयि, तव वचनं पूर्तुम् शप्से। येन रामेण आत्मनः, पुत्राणां, सर्वेषां च अपि, तव च, श्रेयांसि चिन्त्यन्ते, तेन शप्से, तव वाञ्छितं पूर्तुम्। शुभे, हृदि चिन्तय, मम च दुःखं संहर; सुस्पष्टं विचिन्त्य, कैकेयि, यत् उचितं मन्यसे, तत् वद। स्वबलं दृष्ट्वा, मा संशयं कुरु; अहम् तव वाञ्छां पूर्तुम्, पुण्येन शप्से।" एवं वचनेन प्रहृष्टा सा भीषणा संकल्पना प्रकाशयामास, मृत्युरिव उपस्थितः। "यदा त्वं प्रतिज्ञां कृत्वा, विधिवत् वरं दातुम् इच्छसि, तदा त्रयस्त्रिंशत् देवाः, इन्द्रः च अग्रे, शृण्वन्तु। चन्द्रः, सूर्यः, आकाशः, ग्रहाः, रात्रिः, दिवसः, दिशः, लोकः, पृथिवी, गन्धर्वाः, सर्वे राक्षसाः च, सर्वे शृण्वन्तु। रात्रिचराः, भूतगणाः, गृहदेवताः, ये चान्ये भवन्ति, सर्वे एव जानन्तु यत् त्वया उक्तम्। एषः सत्यधृतिः, महातेजाः, धर्मज्ञः, सत्यवाग्, विशुद्धः, मम वरं ददाति—सर्वे देवाः शृण्वन्तु।" एवं सा रानी, तं बाहुबलिनं आलिङ्ग्य, प्रशंस्य, वरदं पतिं पुनः वाञ्छया प्रविष्टा वचनम् उवाच— "स्मर, राजन्, तद् यद् पूर्वम् सुरासुरयुद्धे त्वयि शत्रुणा प्राणसंकटे उपस्थिते अभवत्।