राजा दशरथः स्वप्रिया भार्यां न पश्यन् तां विषण्णः सञ्जातः, यतो हि सा महाराज्ञी कदापि तादृशे काले न विरमत्। न च राजा कदाचन रिक्तं प्रासादं प्रविष्टवान्; स प्रासादं प्रविश्य कैकेय्याः विषये पृष्टवान्। स तु स्वार्थपरायणायाः प्रमत्तायाश्च बुद्धेः यथापूर्वं न ज्ञात्वा पप्रच्छ; ततो द्वारपालः भीतः कृताञ्जलिः वाक्यमुवाच— "देव, राज्ञी महता क्रोधेन तुदिता क्रोधागारं प्रविष्टा।" द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा राजा महता शोकसम्ब्रान्तः अभवत्। स पुनः शोकसम्पीडितः सञ्जातसर्वेन्द्रियविप्रलुप्तचित्तः तत्रैव अवलोकयत् तां भूमौ शयानां, यथानुचितं स्थितां। भूमिपतिः शोकदग्ध इव, तां युवतिं प्राणाधिकां भार्यां भूमौ शयानां अपश्यत्। स पापरहितः, तु तां पापनिष्ठां भूमौ शयानां दृष्टवान्—छिन्नां लतामिव, पतितां देवींव। उपशुष्कां किन्नरीमिव, पतितामप्सरसमिव, मृगमोहिनींव नष्टामिव, निगृहीतां मृगीमिव। व्याघ्रेण विषबाणेन वने विद्धां स्त्रीगजमिव, स्नेहेन क्लान्तां महागजमिव सा तत्र शयाना। स राजा कराभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, चित्ते महता विषादेन पीडितः, कामातुरः स राजा तां पद्मलोचनां वदति स्म। "नाहं ते कोपं जानामि, कया त्वं दुर्वचसा वा दूषिता? केन वा तव अपमानः कृतः? भगिनि, किमर्थं त्वं भूमौ रजसा संवृताङ्गी शेषे, यदहं तव हितेन मनसि स्थितः? किमपि भूतं ते मनसि प्रविष्टमिव, यदहं सन्दिग्धचित्तः; मम च कुशलाः वैद्याः, सर्वे सन्तुष्टाः, समर्थाश्च। ते त्वां सुखाय स्थापयिष्यन्ति; वद सुन्दरी, का ते व्यथा? किमपि तव प्रियं कामं वा, कश्चित् ते दुष्कृत्यं कृतवान् वा? कः अद्य महता हर्षेण लाभं प्राप, कः वा महता दुःखेन हानिं प्राप? मा शोच, मा आत्मानं पीडय; आर्ये। कः अक्रियः हन्तव्यः स्यात्, कः वा हन्तव्यः मुमुच्येत? कः दरिद्रः धनाढ्यः स्यात्, कः वा धनवान् दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वं च तव वशे स्थितम्; नाहं तव किमपि वाञ्छितं प्रतिषेधितुं शक्नोमि। यत् ते हृदि स्थितं, तत् वद, स्वजीवनस्यापि हान्याः; मम बलं ज्ञात्वा त्वं न सन्देहं कुर्याः। तव कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपथं करिष्यामि; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् मम एषा भूमिः। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः—एतेषां देशानां बहुधनधान्यपशवः सन्ति; अतः कैकेयि, यत् ते मनसि रोचते, तत् वृणीष्व। किं त्वं आत्मानं पीडयस्यभयार्ता? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुभगे! सत्यमेव वद, कैकेयि, किं त्वाम् अभिभूतं भयम्? अहं तदपनीय दास्यामि, यथा रविः तिमिरं निहन्ति।" एवं सान्त्विता सा, तं कठोरं वाञ्छितं वचनं वक्तुम् इच्छन्ती, पुनः पतिं प्रति तं प्रार्थयितुं प्रवृत्ता। शृणु श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे एकादशसर्गस्य प्रवृत्तिम्। कैकेयी तदा तं कामबाणैः विद्धं, कामवेगाभिभूतं नृपं कटुवचनैः अभाषत। "नाथ, नाहं केनचित् दुःखिता नापमानिता वा; किन्तु मम हृदि कश्चित् अभिलाषः अस्ति, तं त्वया पूर्णं कर्तुमिच्छामि। यदि त्वं तं दातुमिच्छसि, प्रतिज्ञां कुरु; ततः अहं तव वाञ्छितं वक्ष्यामि।" राजा स्मितमात्रं कृत्वा, भूमौ उपविशन्त्याः तस्याः केशेषु गृहीत्वा, तां प्रियतमां कैकेयीं वाक्यमुवाच— "मत्तो रामात् प्रियतरः नास्ति, एष पुरुषर्षभः। तेनाजेयेन, उत्तमेन, महात्मना राघवेण, रामेण, जीवितार्हेण, शपथं करिष्यामि, यत् ते हृदि स्थितं तद्वद। न अहं तं रामं विना क्षणमपि जीवितुं शक्नोमि; तेनैव रामेण, कैकेयि, तव वचनं पूरयिष्यामि। येन रामः मत्त आत्मनः पुत्रेभ्यः सर्वेभ्यश्च प्रियः, तेन शपथं करिष्यामि, तव वाञ्छितं पूरयिष्यामि। आर्ये, एतद् हृदि निधाय, मम दुःखं निवर्तय; भद्रे, विचिन्त्य, यथार्हं वद। स्वबलं ज्ञात्वा न सन्देहं कुरु; तव कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मे शपथं ददामि।" एवं तस्य वचनेन हृष्टा सा, भीषणं कामनिषेधं प्रकाशयामास, मृत्युरिव समुपस्थितम्। "यत् त्वया प्रतिज्ञा कृताऽस्ति, यथाक्रमं वरः दत्तश्च, तदस्तु त्रयस्त्रिंशद्देवाः, शक्रपुरोगमाः, शृण्वन्तु। सोमः, सूर्यः, द्यौः, ग्रहाः, रात्रिदिवसौ, दिशः, जगत्, भूमिः, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च सर्वे साक्षिणः सन्तु। रात्रिचराः, पिशाचाः, गृहेषु गृहेगृहे देवताः, अन्ये च भूतगणाः, सर्वे जानन्तु यत् त्वया उक्तम्। अयं सत्यप्रतिज्ञः, महातेजाः, धर्मवित्, सत्यवादी, शुचिः, मम वरं दत्तवान्—सर्वे देवाः शृण्वन्तु।" इति सा राज्ञीं बलिनं समालिङ्ग्य, प्रशस्य, तं वरदं कामाभिभूता पुनरुवाच।