राजा दशरथः स्वप्रियायाः कैकेय्याः सन्निधिं कामयमानः, स्नेहसंपन्नः सुखलोलुपः, उत्तमशय्यायां तां न पश्यन्, तत्र तां अन्वेषयन् विचिन्तयामास। प्रियां पत्नीं न दृष्ट्वा, तस्य मनः शोकसंतप्तम् अभवत्; यतः पूर्वं कदापि रात्रौ सा महाराजं परित्यज्य न स्थिता। राजा अपि कदापि रिक्तगृहं न प्रविष्टवान्; तदा स गृहं प्रविश्य कैकेयीमपृच्छत्। तस्याः स्वार्थपरता अज्ञानं च यथापूर्वं न जानन्, राजा तां पृष्टवान्; द्वारपालः भयभीतः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— "भगवन्, रानी महाक्रुद्धा, कोपगृहं प्रविष्टा।" द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा, राजा अतिव्यथितः अभवत्। ततः पुनः विषण्णः, विक्षिप्तेन्द्रियः, स तत्र भूमौ पतितां, अनार्यवद् स्थितां कैकेयीं अपश्यत्। भूमौ शोकदग्धः पृथिव्याः स्वामी, यौवनसंपन्नां, प्राणादपि प्रियतरां भार्यां तां अपश्यत्। स्वयं निष्पापः, तां पापसंकल्पां भूमौ पतितां अपश्यत्— छिन्नलतामिव, पतितदेवींव। पतितकिन्नरीमिव, पतिताप्सरसमिव, नष्टमायामिव, निगृहीतमृगमिव। वने विषबाणेन व्यापादितमहिषीमिव, स्नेहदुःखात् व्यथितां, महानगमिव तां अपश्यत्। हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनः अतिव्यथितः, कामपरवशः राजा, पद्मलोचनायै कैकेय्यै इदं वचनं अब्रवीत्— "न अहं तव कोपं जानामि, हे देवी; केन त्वं अपवादिता, वा केन त्वं अवमानिता? हे शुभे, किमर्थं त्वं भूमौ रजसा आवृतां शयिता, मां दुःखितं कुरुषे, यदा मम मनः तव हिते स्थितम्। इव तव मनः कस्यचित् बाधितं, यः मम हृदयम् अपि विक्षिप्तम्; मम चिकित्सकाः सर्वे प्रसन्नाः, कुशलाः च। ते त्वां सुखाय करिष्यन्ति—ब्रूहि, हे सुन्दरी, कः रोगः त्वां पीडयति? वा किमपि तव प्रियं इच्छितम्, वा कश्चित् त्वां अपकारं कृतवान्? कः अद्य महत् सुखं प्राप्तवान्, वा कः महत् दुःखं अनुभूतवान्? मा शुचः, मा आत्मानं क्लिश; हे देवी। कः न हन्तव्यः हन्तव्यः स्यात्, वा कः हन्तव्यः विमुक्तः स्यात्? कः दरिद्रः धन्यः स्यात्, वा कः धनवान् दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वं तव आज्ञायाः अधीनम्; न अहं तव इच्छां नाङ्क्षं कर्तुम्। यद् हृदये तव स्थितम्, तद् वद, स्वजीवनस्य मूल्ये अपि; मम बलं ज्ञात्वा, त्वं न संशयं कुरु। तव कामं पूरये, धर्मेण शपथं करिष्यामि; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् पृथिवी मम। द्रविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणपक्षीयाः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, श्रीकाश्यः, कोसलाः— तेषु भूमिषु धनं, धान्यं, पशवः च बहुलम्; अतः कैकेयि, यद् मनः इच्छति, तत् तेषु वृणु। किमर्थं त्वं आत्मानं क्लिशसि, भयभीते? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, हे सुन्दरी! सत्यम् वद, कैकेयि, किमर्थं त्वं भयम् अनुभूयसी? अहं तव भयम् अपाकरोमि, सूर्यः मेघं इव।" एवं उक्ता सा, सान्त्विता, तं कठोरं वरं वक्तुम् इच्छन्ती, पुनः पतिं अभ्यनुययाव्। इदानीं श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे एकादशसर्गस्य श्रवणं कुरु। कैकेयी राजा प्रेमबाणैः विद्धं, कामवेगपरवशं, कठोरं वचनं अब्रवीत्— "नाथ, न केनचित् अहं अपकारिता, न अपमानिता; किन्तु मम हृदये काचन इच्छा स्थितम्, ताम् त्वया पूरयितुम् इच्छामि। प्रतिज्ञां कुरु, यदि तां दातुम् इच्छसि; ततः अहं यथार्थं वक्ष्यामि।" राजा स्मितं कृत्वा, भूमौ उपविष्टां प्रियां कैकेयीं केशेषु गृहीत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— "हे गर्विता, त्वं न जानासि, यः मम सर्वेभ्यः, आत्मनः, पुत्रेभ्यः, अन्येभ्यः च, रामः तु मम प्रियतमः। अजेयेन, उत्तमेन, महात्मना राघवेण—रामेण, जीवनेन योग्येन—शपथं करोतिः, यद् हृदये तव स्थितम्, तत् वद। अहं रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्यः; तस्मात्, कैकेयि, तव वचनं पूरयिष्यामि। यं रामं आत्मनः, पुत्रेभ्यः, सर्वेभ्यः च, अधिकं वृणोमि, तेन शपथं करोतिः, तव इच्छां पूरयिष्यामि। शुभे, हृदये विचार्य, मां सान्त्वय; कैकेयि, विचारय, यत् उचितं तव मन्यसे। तव बलं दृष्ट्वा, न संशयं कुरु; तव कामं पूरये, धर्मेण शपथं करोतिः।" एवं वचनेन तुष्टा, सा भयङ्करं वरम् प्रकटयामास, मृत्युरिव आगता। "यदा त्वं शपथं कृत्वा मम वरं दास्यसि, तदा त्रयस्त्रिंशद् देवाः, इन्द्रः अग्रे, श्रुण्वन्तु। चन्द्रः, सूर्यः, व्योम, ग्रहाः, रात्रि-दिवसौ, दिशः, लोकः, पृथिवी, गन्धर्वाः, सर्वे राक्षसाः च श्रुण्वन्तु। रात्रिचराः, पिशाचाः, गृहेषु देवाः, अन्ये सर्वे भूतानि जानन्तु यद् वदसि। एषः सत्यनिष्ठः, महातेजाः, धर्मज्ञः, सत्यवाक्, शुद्धः, मम वरं ददाति—सर्वे देवाः श्रुण्वन्तु।" इति कैकेयी दशरथं प्रतिज्ञायाः साक्षात्कारेण, स्वदुष्टमनोवृत्तिं प्रकटयामास।