तदा स राजा दशरथः स्वस्य अन्तःपुरं प्रविवेश, यत्र व्योम्नि धवलमेघैः युक्तं यथा, चन्द्रमिव राहुणा गृहीतम्, मयूरैः बर्हिणश्च समाक्रान्तम्, बकहंसस्वनैः प्रतिध्वनितम्। तत्र वाद्यनिनादैः प्रतिश्रुतं, कुब्जवामनदासीभिः परिपूर्णम्, कुटिलमण्डपचित्रगृहैः शोभितम्, चम्पकाशोकतरुभिः विराजितम्। हस्तिदन्तरजतहेममञ्चैः समलङ्कृतम्, नित्यपुष्पफलद्रुमैः सलिलपूर्णकुण्डैश्च समुपेतम्। तत्र उत्तमैः हस्तिदन्तराजतहेमासनैः आच्छादितम्, विविधान्नपानभक्ष्यसम्पन्नम्। रत्नभूषणैः सुसज्जितम्, देवानां निवेशनमिव शोभमानम्, एवं स महाराजः स्वदिव्ये अन्तःपुरे प्रविवेश। तत्र स राजा उत्तमे शय्यायां प्रियां कैकेयीं न दृष्ट्वा, कामपरवशः तां स्नेहविह्वलः अन्वेषयन् अभवत्। तां प्रियां न दृष्ट्वा, सः तस्याः विषये पृच्छन् विषण्णः अभवत्; यतः पूर्वं कदापि सा महाराजस्य भार्या एवं न स्थितवती। न च सः राजा कदापि रिक्तगृहम् प्रविष्टः; तदा सः गृहम् गत्वा कैकेयीं विषये पृच्छितवान्। तस्याः स्वार्थपरतां मूढतां च यथापूर्वं न जानन्, सः राजा पप्रच्छ; तदा द्वारपालः भीतः अञ्जलिं कृत्वा वचनम् उवाच— “देवि महाराज, रुष्टा भवति कैकेयी कोपगृहम् प्रविष्टा।” द्वारपालवचनं श्रुत्वा राजा महता शोकसम्भ्रमेण व्याकुलः अभवत्। पुनः सः विषण्णः, विक्षिप्तेन्द्रियः, तत्रैव तां भूमौ शयानां, अनर्हायामिव, अपश्यत्। स भूमिपतिः शोकदग्ध इव, तां युवतीं जीवितादपि प्रियतरां शय्याम् उपशयानाम् अपश्यत्। सः स्वयं निष्पापः, तां पापकृत्ताम्, भूमौ पतितां, छिन्नलतामिव, पतितां देवतामिव, अपश्यत्। किन्नरीव परित्यक्तां, पतितामप्सरसमिव, माया नष्टेव, निगृहीतमृगीव च तां अपश्यत्। व्याघ्रविद्धगजाङ्गनां वनमध्ये विषबाणहतामिव, सा स्नेहविह्वला महानगजाङ्गनेव भूमौ शयानासीत्। सः राजा हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनसा गाढदुःखितः, कामातुरः, तां पद्मलोचनां प्रियाम् इदं वचनम् उवाच— “नाहं त्वयि किञ्चित्कोपं वेद्मि, केन त्वं आरोपिता, केनवा तिरस्कृता? धन्ये, किमर्थं त्वं भूमौ धूलिना आवृता शयिता, यदा मम मनः तव हिताय एव समर्पितम्? किमपि भूतं तव मनसि क्लेशं जनयति, येन मम हृदयं व्यथितम्; मम कुशलाः चिकित्सकाः सन्ति, सर्वे सन्तुष्टाः, समर्थाः च। ते त्वाम् आनन्दयन्ति; वद सुन्दरि, किम् रोगः त्वां बाधते? किम् किञ्चित् प्रियतमम् इच्छसि, उत कश्चित् त्वां पीडितवान्? कः अद्य महत् सुखं प्राप्तवान्, वा कः महतः दुःखस्य पात्रम् अभवत्? मा शोच, मा आत्मनः क्लेशं कुरु, भामिनि। कः अनर्हः हन्तव्यः हन्तव्यः स्यात्, वा कः हन्तव्यः मुमुच्येत? कः दरिद्रः धनवान् स्यात्, वा कः धनाढ्यः दरिद्रः स्यात्? अहम् अपि मम सर्वमपि तव वशे स्थितम्; अहम् तव वाञ्छितं न प्रतिषेधितुं समर्थः। यद् हृदये तव स्थितम्, तत् वद, मम प्राणैरपि; मम बलं ज्ञात्वा त्वं मयि न शङ्कितव्या। तव कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपामि; यावद् कालचक्रं वर्तते, तावत् एषा पृथिवी मम। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, श्रीमन्तः काश्याः, कोसलाः च— एतेषु देशेषु बहु धनं, धान्यं, पशवः च सन्ति; तस्मात् कैकेयि, यत् तव मनः इच्छति तत् वृणुष्व। किमर्थं त्वं आत्मानं क्लिश्यसि, भीरु? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुन्दरि! सत्यम् वद, कैकेयि, किम् त्वां भीषयति; तत् अहं अपाकरोमि, सूर्यः इव तिमिरम्।” एवं सान्त्विता, सा कैकेयी, दुर्वचनं वक्तुम् इच्छन्ती, पुनः पतिं प्रति तं याचनारूपं वचनम् आरब्धवती। अथ वाल्मीकिना प्रणीते पुण्ये रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकादशोऽध्यायः श्रोतव्यः। तदा कैकेयी, कामबाणैः विद्धं, कामवेगाभिभूतं राजानं, कठोरं वचनम् उवाच— “न मां कश्चिद् अवमानितवान्, न वा तिरस्कृतवान्; केवलं हृदये मम किञ्चित् वाञ्छा अस्ति, तां त्वया पूरयितुम् इच्छामि। प्रतिज्ञां प्रतिपद्य यदि त्वं दातुम् इच्छसि, ततः वक्ष्यामि यथार्थं यत् मम मनसि स्थितम्।” राजा सस्मितं प्रियाम् अधःशयानां केशेषु गृहीत्वा इदं वचनम् उवाच— “मत्तः रामात् प्रियतरः कश्चिद् नास्ति, पुरुषर्षभः सः; तस्मात् अजितेन, महात्मना, राघवेण, रामेण, प्राणदानेन शपे— यत् हृदये तव स्थितम् तत् वद। रामं विना मुहूर्तमपि जीवितुं न शक्नोमि; तेन शपे, कैकेयि, तव वचनं पूरयिष्यामि। रामात् आत्मनः, पुत्राणां, सर्वेषां च अपि, अधिकृत्य येन, तेन रामेण शपे, कैकेयि, तव याचितं दास्यामि। भद्रे, एतद् हृदये विचिन्त्य, मां मोचय; विचार्य कैकेयि, यथायोग्यं वद। स्वबलं दृष्ट्वा त्वं न शङ्कितव्या; तव वाञ्छितं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शपामि।” एवं स राजा दशरथः, कैकेयीं प्रति, प्रेम, विश्वास, प्रतिज्ञा, च समर्पयन्, तस्या वाञ्छितं वक्तुं प्रवृत्तः।