काएकयी कोपगृहमध्ये पतिता आसीत्, तस्याः वस्त्राणि मलिनानि भूत्वा भूमिं विकृतां कृतवति, यथा तारा आकाशं विकृतयन्ति। तस्याः केशाः एकबन्धनम् अतीव दृढं बद्धाः, जीवहीना किंनरीव सा प्रादृश्यत; महान् राजा तु राघवस्य अभिषेकं पूर्वमेव आज्ञापयामास। आत्मनिग्रहवान् राजा, प्रियायाः सुखदायकः, अन्तःपुरं प्रविष्टवान्; सः कीर्तिमान् काएकय्याः उत्तमं गृहम् प्रविष्टवान्। तत् गृहम् श्वेतमेघैः युक्तं, राहुणा ग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरैः च बर्हिणैः च पूर्णम्, बकहंसस्वनैः निनादितम्। वाद्यस्वनैः निनादितम्, कुब्जवामनदासीभिः पूर्णम्, कुटीभिः चित्रगृहैः च शोभितम्, चम्पक-अशोकवृक्षैः अलंकृतम्। दन्त-रजत-स्वर्णवेदिकाभिः समलंकृतम्, सदा पुष्पितफलितवृक्षैः जलाशयैः च शोभितम्। दन्त-रजत-स्वर्णासनैः आवृतम्, विविधान्नपानसर्वरसैः समुपपन्नम्। रत्नाभरणैः अलंकृतम्, देवस्थानमिव शोभितम्; एवं महराजः स्वदीप्तान्तःपुरं प्रविष्टवान्। राजा तु तत्र उत्तमे शय्यायां काएकयीं न अदर्शयत्; कामेन आकाङ्क्षया च युक्तः, नरपतिः तां अन्वेषयत्। प्रिया न दृष्ट्वा, तां पृच्छित्वा विषण्णः अभवत्; किञ्च, पूर्वं कदापि तया न तादृशे काले दूरस्थिता। न च राजा कदापि रिक्तगृहं प्रविष्टवान्; ततः कोपगृहं गत्वा, राजा काएकयीं अन्विच्छत्। पूर्ववत् तस्याः स्वार्थपरत्वं, अविवेकं न जानन्, राजा पृच्छत्; द्वारपालः भयभीतः, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच— "देव, रानी अतीव कोपिता, कोपगृहं गतवती।" द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा, राजा अतीव संतप्तः अभवत्। पुनः विषण्णः, मनः विक्षिप्तम्, तत्र पश्यति—सा भूमौ पतिता, अशोभनया स्थित्या। भूमिपतिः, दुःखेन दग्ध इव, तां यौवनस्थां, प्राणादपि प्रियतरां, भूमौ शयानां पश्यति। दोषरहितः राजा, तां पापकृत्ये मनः स्थितां, भूमौ शयानां पश्यति—छिन्नलतामिव, पतितदेवीमिव। परित्यक्तकिंनरीमिव, पतिताप्सरसमिव, माया नष्टामिव, मृगं निगृहीतमिव। वनमध्ये व्याघ्रेण विषबाणेन ताडितमहिलागजमिव, सा तत्र प्रियस्नेहेन संतप्तवती, महान् गजः इव शयानां। राजा हस्ताभ्याम् मुखं प्रक्षालयन्, मनसा संतप्तः, कामयुक्तः, पद्मलोचनायाः स्त्रियाः प्रति इदं वचनम् उवाच— "न जानामि कस्यापि कोपः त्वयि स्थितः, हे स्त्री; केन त्वं आरोपिता, वा केन त्वं तिरस्कृता?" "हे शुभे, किमर्थं त्वं भूमौ शयिता, रजसा आवृतम्, मां दुःखितं कृत्वा, यदा मम मनः तव हिते स्थितम्?" "इव तव मनः कस्यापि प्राणीना द्वारा व्यथितम्, मम हृदयं च पीडयति; मम चिकित्सकाः, सर्वे प्रसन्नाः, निपुणाः च।" "ते तव सुखं पुनः स्थापयिष्यन्ति—वद, सुमध्यमे, कः रोगः तव देहं बाधते? वा किमपि प्रियं कामयसे, वा कश्चित् तव अहितं कृतवान्?" "कः अद्य महान् सुखं प्राप्तवान्, वा कः महान् दुःखं अनुभूतवान्? मा शोच, मा आत्मनं क्लेशय, हे स्त्री।" "कः न वध्यः वध्यः स्यात्, वा कः वध्यः विमुक्तः स्यात्? कः दरिद्रः धन्यः स्यात्, वा कः धन्यः दरिद्रः स्यात्?" "अहं च मम सर्वं च तव वशे स्थितम्; तव इच्छायाः अपरिहरणं न शक्यं मया।" "यद् हृदयस्थं तव, तत् वद, स्वजीवनस्य मूल्येनापि; मम बलं ज्ञात्वा, त्वं न सन्देहं कुर्याः।" "तव कामं पूरयिष्यामि, धर्मेण शपथं करोतु; यावत् कालचक्रं वर्तते, तावत् भूमिः मम।" "द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणदेशवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः—" "तेषु भूमिषु बहुधनं, धान्यं, पशवः च उत्पन्नाः; अतः, काएकयी, तव मनः यद् इच्छति, तत् तेषु वृणु।" "किमर्थं त्वं आत्मनं क्लेशयसी, भीता? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुमध्यमे! सत्यं वद, काएकयी, कः तव भयम्; अहं तं निवारयिष्यामि, सूर्यः तुषारं यथा।" एवं उक्त्वा, सा सान्त्विता, तं कठोरं याचनं वक्तुम् इच्छन्ती, पुनः पतिं प्रेषयितुम् आरब्धवती। शृणु वैदिकी रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकादशं सर्गं। ततः काएकयी, कामबाणैः विद्धं, कामवेगेन अभिभूतं राजानं, कठोरं वचनम् उवाच। "नाहं केनापि तिरस्कृता वा अपमानिता; किन्तु हृदये मम किञ्चित् इच्छा अस्ति, तां त्वं पूरयितुम् इच्छसि।" "प्रतिज्ञां शप, यदि तां दातुम् इच्छसि; ततः तव यथार्थं कामं वक्ष्यामि।" राजा, अल्पस्मितं कृत्वा, भूमौ उपविष्टां काएकयीं केशेषु गृहीत्वा, इदं वचनम् उवाच। "हे गर्विता, त्वं न जानासि, रामात् प्रियतरः मम कश्चित् नास्ति, सः पुरुषसिंहः।" "अजेयेन, उत्तमेन, महात्मना राघवेण—रामेण, जीवितार्हेण—त्वां शपथं करोतु, यद् हृदये तव स्थितम्, तत् वद।" "रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्यं; तेन, हे काएकयी, तव वचनं पूरयितुं शपथं करोतु।" एवं संपूर्णं, श्लोकानुसारम्, कथा प्रवहति।