तस्य महात्मनः इक्ष्वाकुवंशस्य नृपतेः मन्त्रिणः गुणसम्पन्नाः सन्तः, सदा तं सेवाम् अकुर्वन्। ते मन्त्रकुशलाः, सङ्केतग्राहिणः, यद् हितं यद् प्रियं तस्य तदेव नित्यं चेष्टितवन्तः। तस्य प्रसिद्धस्य वीरस्य नृपतेः अष्टौ मन्त्रिणः आसन्, शुद्धाचाराः, नित्यं राजकार्येषु तत्पराः, राजा प्रति निष्ठावन्तः। तेषां नामानि—धृष्टिः, जयन्तः, विजयः, सुराष्ट्रः, राष्ट्रवर्धनः, अकोपः, धर्मपालः, तथा च सुमन्त्रः, अष्टमः, यः कार्यविद् अभूत्। तस्य द्वौ पुरोहितौ आसातां—वसिष्ठः वामदेवः च, ऋषिसत्तमौ। अन्ये अपि मन्त्रिणः आसन्—सुइज्ञः, जाबालिः, काश्यपः, गौतमः, दीर्घायुः मार्कण्डेयः, तथा कात्यायनः ऋषिः। एते ब्रह्मर्षयः, पूर्वे तस्य पुरोहिताः, विद्वांसः, विनीताः, शान्ताः, कौशलिनः, आत्मसंयमिनः च। ते तेजः, धैर्यं, कीर्तिं च धारयन्तः, मृदुस्मितवदनाः, कदापि न मिथ्यावचनं कृतवन्तः—न क्रोधात्, न कामात्, न स्वार्थात्। स्वेषु परेषु वा यद् कृतं, क्रियमाणं, चिकीर्षितं, गूढं वा—तद् सर्वं तेषां न अप्रसिद्धम्। आचारकुशलाः, मित्रसिद्धाः, स्वपुत्रेष्वपि यथाकालं दण्डं विधाय, नित्यं न्यायम् अचरत्। राजकोशसञ्चये, सेनायाः व्यवस्थायाम् अपि निपुणाः, शत्रुषु अपि निर्दोषं न हिंसितवन्तः। साहसिनः, नित्यं ऊर्जस्विनः, राजधर्मे स्थिताः, शुद्धजनं सदा रक्षितवन्तः। ब्रह्मणः क्षत्रियः च न हिंसित्वा, कोशं पूरयन्तः, दण्डं च यथाशक्ति यथाबलम् अधाय। तेषां मध्ये शुद्धाः, एकचित्ताः, सर्वे विवेकिनः; नगरे वा राज्ये वा मिथ्यावचनं कश्चन न आसीत्। दुष्टः, परदारकामः वा न कश्चन, सर्वं राज्यं नगरी च शान्तिः पूर्णा। सर्वे शुद्धवस्त्रधारिणः, सुवेष्टिताः, शुद्धव्रताः, जाग्रतविवेकाः, नृपहिते सदा यतिताः। गुरुगुणान् अधिगम्य, वीर्यप्रसिद्धाः, विदेशेषु अपि कीर्तिताः, सर्वत्र दृढबुद्धयः। सर्वे गुणसम्पन्नाः, कोऽपि दोषरहितः, संधिविग्रहविदः, स्वभावतः समृद्ध्युक्ताः। गूढार्थकुशलाः, तर्कविदः, सदा प्रियवदनाः, नीतिशास्त्रविशारदाः। एवं गुणैः सम्पन्नैः मन्त्रिभिः युक्तः, दोषरहितः राजा दशरथः पृथिवीं शासितवान्। सः स्वजनं च गुप्तचरैः निरीक्ष्य, धर्मेण रक्षितवान्, सदा अधर्मं परिहृत्य शासनं अकरोत्। त्रिलोकप्रसिद्धः, वाक्यदातृ, सत्यनिष्ठः, पुरुषसिंहः सः इमां पृथिवीं शासितवान्। सः शत्रुं न प्राप्तवान्, न तुल्यं, न अधिकं; मित्रेभ्यः स्नेहं, अधीनजनं प्रति सम्मानं, दुष्टान् शक्त्या निःशेषं दमनं च कृत्वा, देवानां स्वर्गे यथा इन्द्रः, तथा पृथिवीं शासितवान्। तैः मन्त्रिभिः, भक्तैः, कुशलैः, समर्थैः, हितमन्त्रनिष्ठैः, राजा तेजसा दीप्तः अभवत्, सूर्यः इव प्रभाभिः। एषः अष्टमः सर्गः; शृणु। इदं बालकाण्डस्य अष्टमः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे। यद्यपि सः बलवान्, धर्मिष्ठः, महात्मा च, पुत्रकामनया तस्य वंशस्य अभ्यवृद्धिः न अभवत्। सः चिन्तयन्, तस्य महात्मनः मनसि विचारः उत्पन्नः—"पुत्रार्थं अश्वमेधयागं किम् न करवानि?" इति। दृढनिश्चयः कृत्वा—"यज्ञः कर्तव्यः" इति—सः बुद्धिमान् धर्मात्मा राजा, सर्वैः मन्त्रिभिः सह, यथासंकल्पं मनः अकरोत्। ततः बलवान् राजा सुमन्त्रम् उत्तमं मन्त्रिणं सम्बोध्य—"शीघ्रं सर्वान् वृद्धान् पुरोहितान् आनय" इति आज्ञप्तवान्। सुमन्त्रः शीघ्रकर्मा, त्वरया गत्वा, वेदविदः सर्वान् आनीय। तान्—सुइज्ञम्, वामदेवम्, जाबालिम्, काश्यपम्, वसिष्ठम् पुरोहितम्, अन्यांश्च ब्राह्मणश्रेष्ठान्—आनीय। सः धर्मात्मा दशरथः तान् सम्मान्य, धर्मयुक्तं हितयुक्तं मृदुवचनं अब्रवीत्। "तस्माद् शास्त्रविधिना यज्ञं कर्तुम् इच्छामि; किम् मम कामः सम्पद्येत? भवद्भिः मन्यताम्।" इति। तदा सर्वे ब्राह्मणाः, वसिष्ठं प्रमुखीकृत्य, राजवचनं सम्मान्य—"साधु उक्तम्" इति अब्रुवन्। सर्वे हृष्टाः दशरथं ऊचुः—"सामग्री संगृह्य अश्वः मोक्तव्यः।" "सर्वयज्ञभूमिः सरयूः उत्तरतीरे कर्तव्या; हे राजन्, पुत्रान् निश्चितं लप्स्यसे।" "यत् धर्मनिश्चयः पुत्रार्थं तव उत्पन्नः, तद् श्रुत्वा राजा तुष्टः अभवत्।" सः हर्षोत्कम्पितनयनः मन्त्रिणः अब्रवीत्—"सर्वं यज्ञार्थं वृद्धवचनानुसारं अत्र साध्यताम्।" "संस्कृतः अश्वः, गुरुसहितः, यथायोग्यं मोक्तव्यः; यज्ञभूमिः सरयूः उत्तरतीरे स्थाप्यताम्।" "शान्तिकर्माणि अपि विधिवत् परम्परया कर्तव्यानि; यः राजा समर्थः, तेन यज्ञः साध्यः।" "एष यज्ञः उत्तमः; तत्र किञ्चित् महद् दोषं न भवेत्; ब्रह्मराक्षसाः विद्वांसः सदा दोषं अन्वेषन्ति।" इत्येवम् दशरथः गुणसम्पन्नैः मन्त्रिभिः, ब्राह्मणैः, पुरोहितैः च सहितः, धर्मनिष्ठः, पुत्रार्थं अश्वमेधयागं कर्तुं संकल्पं कृतवान्।