कैकेय्याः तु तया परित्यक्तया भूभ्रष्टा भूषणमाल्यादीनि भूमौ निक्षिप्तानि। सा कोपगृहे पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा तारागणः नभः शोभयति। तस्याः केशः एकबन्धेन बद्धः, मृतकिन्नरीव दृश्यते; तदा महात्मना राज्ञा रामाभिषेकः नियोजितः। स्वधर्मनिष्ठः राजा, प्रियायाः प्रीतिकारकः, अन्तःपुरं प्रविवेश; स विज्ञातः सुमहद्विभवयुक्तं कैकेय्याः श्रेष्ठं गृहम् अविशत्। तत् गगनमिव श्वेतमेघैः, राहुग्रसितचन्द्रमिव, मयूरकुक्कुटशब्दैः पूरितं, बकहंसकूजनैः निनादितम्। तत्र वाद्यघोषैः प्रतिध्वनितं, कुब्जवामनदास्यः सन्तः, मन्दिरकुटीरचित्रगृहैः विभूषितं, चम्पकाशोकवृक्षैः शोभितम्। हस्तिदन्तरजतसुवर्णमञ्चैः समलंकृतं, नित्यपुष्पफलवृक्षसमाकीर्णं, सरोवरैः शोभितम्। उत्तमैः हस्तिदन्तराजतसुवर्णासनैः आच्छादितं, नानाविधान्नपानरसैः पूरितम्। रत्नाभरणैः भूषितं, स्वर्गधामसमं, तस्मिन् महाबलेन राज्ञा अन्तःपुरं प्रविष्टम्। राजा तत्र उत्तमे शयने कैकेयीं न ददर्श; कामार्तः, रमणीयाभिलाषी नृपतिः तां अन्वेषयन्। प्रियतमा दारं अदृष्ट्वा, पृष्टवान्, शोकसमन्वितः अभवत्; न हि पूर्वं सा रजनीं एवं प्रवृत्तवती। न च राजा कदापि रिक्तगृहं प्रविष्टवान्; तदा गृहमुपेत्य, कैकेयीं पृष्टवान्। सा स्वार्थपराङ्मुखी, विवेकहीनत्वं न जानन्, राजा पृष्टवान्; द्वारपालः भयभीतः, कृताञ्जलिः, उवाच— "देव, देवी महाक्रुद्धा, कोपगृहं प्रविष्टा।" इति द्वारपालवचनं श्रुत्वा, राजा महता शोकसम्प्लुतः। स पुनः विषण्णः, विक्षिप्तेन्द्रियः, तत्रैव भूमौ अननुकूलया स्थितां तां दृष्टवान्। भूमिपतिः दुःखाग्निना दग्ध इव, तां युवतीं, प्राणाधिकप्रियां, भूमौ शयानां दृष्टवान्। स्वयम् अनघः, ताम् पापकृत्ये प्रवृत्तचित्तां, भूमौ पतितां, छित्तलतामिव, पतितां देवतीमिव दृष्टवान्। किन्नरीमिव त्यक्तां, पतितामप्सरसमिव, माया नष्टामिव, मृगं निगृहीतमिव दृष्टवान्। वन्यशरविद्धां मत्तमातङ्ग्यां व्याघ्रकृतां पतितामिव, सा प्रेम्णा विदीर्णा, महागजवद् दुःखिता। कराभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनसा संतप्तः, स कामातुरः राजा तां पद्मलोचनां वदति स्म— "नाहं जानामि त्वयि कोऽपि क्रोधः स्थितः; केन त्वं आरोपिता, केन वा तिरस्कृता?" "भद्रे, किमर्थं त्वं भूमौ रजसा आवृताङ्गी शेषे, मां दुःखयन्ती, यदा मम मनः तव हिते स्थितम्?" "इव त्वदीयं मनः कस्यचित् प्रेतस्य बाध्यते, ममापि हृदयं कम्पयति; मम सर्वे भिषजः प्रसन्नाः, निपुणाश्च।" "ते त्वां सुखाय करिष्यन्ति—शोभने, वद किम् व्याधिना पीड्यसे? किम् अपि प्रियतमा कामना, किम् अपि तवापकारकः?" "कः अद्य महत् सुखं प्राप्तः, कः वा महदपकारं? मा शोच, मा आत्मानं पीडय; भामिनि।" "कः अनर्हः हन्तव्यः, कः हन्तव्यः मोचनीयः? कः दरिद्रः धनाढ्यो भूयात्, कः धनवान् दरिद्रः स्यात्?" "अहं च मम सर्वं च तव वशे स्थितम्; तव इच्छां न निवारयितुं शक्नोमि।" "यत् हृदये तव, तत् वद, प्राणैरपि; मम बलं विदित्वा, त्वं मां न संदेहितुमर्हसि।" "तव कामं पूरयिष्यामि, धर्मेण शपामि; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् मम इयं पृथिवी।" "द्रविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः—" "तेषु जन्तुषु, धनधान्यपशवः सन्ति; अतः कैकेयि, यत् तव मनः इच्छति, तत् वृणु।" "किं त्वं शोचसि, भीता? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुश्रोणि! वद सत्यं, कैकेयि, किम् त्वां भीषयति; अहं तत् अपाकरोमि, सूर्यः इव तिमिरम्।" एवं उक्ता सा, सान्त्विता, तं कठोरं वरमुक्तुं पुनः पतिं पर्यपृच्छत्। शृणु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः। कैकेयी तदा कामबाणाभिहता, कामवेगेन संवृता, नृपतिं तीक्ष्णवचनैः अब्रवीत्। "राजन्, नाहं केनापि तिरस्कृता, नापि कश्चन मां दोषयति; मम तु हृदये काचित् कामना, तां त्वया पूर्तुमिच्छामि।" "प्रतिज्ञां कुरु, यदि मे वरं दातुमिच्छसि; तदा अहं तव प्रियं वक्ष्यामि।" राजा स्मितमात्रं कृत्वा, भूमौ उपविष्टां तां केशेषु गृहीत्वा, प्रियां कैकेयीं उवाच— "मत्तः रामात्, नरश्रेष्ठात्, कोऽपि प्रियतरः नास्ति, इति त्वं न जानासि।" "तम् अजितं, उत्तमं, महात्मानं राघवं, रामं, प्राणसमं, अहं शपामि; यत् हृदये तव, तत् वद।