सा कैकेयी दुर्बला शोकसन्तप्तचित्ता भूमौ शयाना भ्रुकुटीभिर्विलुप्तमुखी बभूव। तदा तस्याः शोभनमाल्याभरणानि दिव्यानि च भूषाणि, तया त्यक्तानि, भूमौ पतितानि। सा क्रोधगृहं प्रविष्टा, मलिनवस्त्रा, भूमौ पतिता, यथा नक्षत्राणि गगनं विरूपयन्ति, तथा तस्याः पतनं भूमिं विरूपयामास। तस्या एकबद्धकेशा, जीवनहीना किंनरीव दृष्टा, यत्र महाबलः राजा रामाभिषेकस्य आज्ञां पूर्वमेव दत्तवान्। तस्मिन्नेव काले स्वधर्मनिष्ठो राजा, प्रियायाः प्रियकारः, अन्तःपुरं प्रविवेश; स महात्मा कैकेय्याः श्रेष्ठं कक्ष्यं प्रविवेश। सा कक्ष्या श्वेतमेघैरिव व्याप्ता, राहुग्रसितेन्दुवत्, मयूरकुक्कुटैः पूर्णा, बकहंसस्वनैः प्रतिनादिता। वादित्रनिनादैः प्रतिध्वन्यमाना, कुब्जवामनदासीभिः पूर्णा, पर्णशालाभिः चित्रगृहेण च शोभिता, चम्पकाशोकवृक्षैः भूषिता। हस्तिदन्तराजतरजतपर्वतैः उपपन्ना, सदा पुष्पफलवृक्षैः सरोवरैश्च शोभिता। उत्तमास्तरणैः हस्तिदन्तराजतरजतसोपानैः आवृता, विविधान्नपानीयभोज्यसम्पूर्णा। दिव्याभरणैः भूषिता, देवानां निवाससदृशी, सा महती कक्ष्या तेन राज्ञा प्रविष्टा। स राजा तत्र उत्तमशय्यायां स्वां भार्यां कैकेयीं न ददर्श; कामाभिलाषी, रमणीयभावनया युक्तः, नृपः तां अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। प्रियतमा न दृष्टा इति सः पृष्टवान्, शोकसन्तप्तः अभवत्; न हि पूर्वं क्वचित् तस्याः ईदृशी प्रवृत्तिः आसीत्। न च राजा कदाचित् रिक्तां कक्ष्यां प्रविश्य दृष्टवान्; तदा सः कक्ष्यां गत्वा कैकेयीमपृच्छत्। तस्याः स्वार्थसंकल्पं, बुद्धिहीनतां च न जानन्, स राजा पप्रच्छ; द्वारपालः भयभीतः, कृताञ्जलिः, वाक्यमुवाच— "आर्य, राज्ञी महती क्रोधात् कोपगृहं प्रविष्टा।" इति द्वारपालस्य वाक्यं श्रुत्वा राजा महता शोकान्वितः अभवत्। सः पुनः शोकसन्तप्तः, विक्षिप्तेन्द्रियः, तत्रैवां तां भूमौ पतितां, अनवद्यवेषां, ददर्श। स पृथिव्याः ईश्वरः, शोकाग्निना दग्धवत्, तां युवतीं, प्राणाधिकप्रियां पतितां अपश्यत्। स पापरहितः, ताम् अधर्मबुद्धिं, भूमौ पतितां, छिन्नलतामिव, पतितां देवतीमिव अपश्यत्। सा किंनरीव उत्सृष्टा, पतिता अप्सर इव, भ्रमरहितेव, निगृहीतशरभमिव, दृष्टा। सा मृगयाव्याघ्रेण विषशरार्दिता करिणीव, दुःखिता, प्रेम्णा क्लान्ता, महानगरे महागजवद् भूमौ शयाना। सः राजन् हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, दुःखसन्तप्तचित्तः, कामपीडितः, तां पद्मलोचनां प्रियतमां वाक्यमुवाच— "नाहं जानामि किंचित् त्वयि कोपस्थानम्; केन त्वं आरोपिता, केन वा तव अपमानः कृतः? भूशयनेन धूलिधूसराङ्गे, मम दुःखं जनयन्त्या, किमर्थं त्वं शयिता, यत्र मम मनः सदैव तव हिते स्थितम्? किंचित् त्वदीयं मनः कस्यचित् प्राणीन्द्रियस्य व्यथितमिव दृश्यते, येन ममापि हृदयं विक्षिप्यते; मम चिकित्सकाः सर्वे प्रीताः, कुशलाश्च। ते त्वां सुखाय करिष्यन्ति; ब्रूहि, सुन्दरी, किम् रोगः त्वां पीडयति? किम् तव किञ्चित् प्रियतमं काम्यमस्ति, उत कश्चित् त्वां दुःखितवान्? कः अद्य महत् सुखं प्राप्नोति, कः वा महत् दुःखं? मा शुचः, मा आत्मानं क्लेशय। कः अनर्हः हन्तव्यः हन्यताम्, कः वा हन्तव्यः मुञ्च्यताम्? कः दरिद्रो धनवान् भवेत्, कः धनाढ्यः दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वमपि तव वशे; न शक्नोमि तव वाक्यं प्रतिषेधितुम्। यद् हृदि तव स्थितम्, तद् वद, प्राणानपि दत्त्वा; मम सामर्थ्यं विज्ञाय, मा संशयम् कुरु। तव कामं पूरये, सत्येन ते शपे; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् मम एषा पृथ्वी। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः— तेषु देशेषु बहुधनधान्यपशवः जाताः; तस्मात् कैकेयि, यद् इच्छसि, तत् वृणीष्व। किमर्थं त्वं आत्मानं क्लेशयसि, भीता? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुन्दरी! यथार्थं वद, कैकेयि, किम् त्वां भीषयति; अहं तव भीतिं नाशयिष्यामि, सूर्य इव तिमिरम्।" एवं सान्त्विता सा, तं कठोरं वरं वक्तुम् इच्छन्ती, पुनः पतिं प्रत्युपस्थितवती। शृणु वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकादशस्सर्गः। कैकेयी तदा राजानं, कामबाणाभिः विद्धं, कामवेगेन क्लिश्यमानं, कठोरैः वाक्यैः अभाषत। "न मे कश्चित् अपराधः, नापि कश्चिद् अवमानीकृत्यः; मम हृदि तु कश्चित् अभिलाषः, तं त्वत्तः प्रार्थये। प्रतिज्ञां कुरु, यदि दातुम् इच्छसि; ततः तव यथार्थकामं वदामि।" राजा स्मितपूर्वकं, भूमौ उपविष्टां प्रियतमां कैकेयीं केशेषु गृहीत्वा, वाक्यमुवाच— "शोभने, त्वं न जानासि यत् रामात् प्रियः मम अन्यो नास्ति, स पुरुषसिंहः।