मन्थरायाः पापकर्मणः कटुतरं ताडनं श्रुत्वा सा महाराजपत्नी कैकेयी विषदग्धेव दिव्याप्सरा भूमौ निपपात। तस्याः मनसि यत्कर्तव्यं निश्चित्य, सा प्रभा समाक्रान्ता धीमता सर्वं मन्थरायै विवेकेन शनैः प्रकाशयामास। मन्थरायाः वाक्यैः मोहिता दुःखिता च, सा प्रभायुक्ता कैकेयी दीर्घोष्णं निश्वस्य नागकन्येव व्यथिता बभूव। क्षणमात्रं सुखदं मार्गं विचिन्त्य, सखीहिते चात्महिते च प्रवृत्ता, मन्थरायाः उपदिष्टं श्रुत्वा निश्चयं कृतवती। तदा मन्थरा अत्यन्तं प्रमुदिता लक्ष्यसिद्धिमिव प्राप्य; कैकेयी च क्रोधेन संहता दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला दुःखिता च भूमौ शयानां भ्रुकुटिं कृत्वा, तस्याः शोभनानि हारमणिनूपुरादीनि भूषाणि च—कैकेय्या परित्यक्तानि—भूमौ पतितानि। सा क्रोधगृहं प्रविष्टा, मलिनवस्त्रा भूमौ पतिता, पृथिवीं विरूपयन्ती नभसि तारा इव बभूव। तस्याः केशा एकबद्धा दृढबन्धना, किंनरीव प्राणहीना, यत्र च महाबलः राजा रामस्याभिषेकं समादेशयत्। स्वधर्मनिष्ठः राजा, प्रियायाः प्रियवर्धनः, अन्तरपुरं प्रविश्य, कैकेय्याः श्रेष्ठं गृहमुपागच्छत्। तद्गृहं शुक्लमेघैः व्याप्तं, राहुग्रसितचन्द्रमिव, मयूरकोकिलशब्दयुक्तं, बकहंसनिनादितम्। वादित्रनिनादैः पूरितं, कुब्जवामनदासीभिः समाकीर्णं, कुटजाशोकमन्दिरैः शोभितं, चित्रशालाभिरलङ्कृतम्। हस्त्ययणराजतानां वेदिकाभिः, नित्यपुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः च शोभितम्। श्रेष्ठैः हस्त्ययणराजतानां आसनैः आच्छादितं, विविधभोज्यपेयसमृद्धं, सर्वोपस्करैः सुसज्जितम्। रत्नभूषणैरलङ्कृतं, देवानामिव वासस्थानम्, तत्र महाराजः स्वमन्तःपुरं प्रविवेश। राजा तत्र उत्तमशय्यायां कैकेयीं न ददर्श; कामेन पीडितः, रमणीयभावनया तां अन्वेषयामास। प्रियतमा न दृष्ट्वा, तस्याः विषये पृच्छन् दुःखितः बभूव; पूर्वं हि सा न कदापि एवं काले निवसति स्म। न च राजा कदापि रिक्तगृहं प्रविष्टवान्; स तदा तद्गृहं गत्वा, कैकेयीमपृच्छत्। तस्या आत्महितनिश्चयं अज्ञात्वा, राजा पृष्टवान्; तदा स द्वारपालः भीतः, कृताञ्जलिः, इदं वचः प्रोवाच— "देव! देवी महाक्रुद्धा कोपगृहं प्रविष्टा।" इति द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा, राजा महद्व्यथां प्रपेदे। स पुनः विषण्णः, विक्षिप्तेन्द्रियः, तत्रैव तां भूमौ शयानां, अनवद्यां, अप्रियमिव दृष्टवान्। भूमिपतिः दुःखाग्निना संतप्त इव, प्राणसमां यौवनस्थां भार्यां भूमौ पतितां अपश्यत्। स पापरहितः, तां पापकृत्यनिष्ठां, भूमौ पतितां लतामिव छिन्नां, पतितां देवतामिव ददर्श। तां किंनरीमिव त्यक्तां, पतितामप्सरसमिव, विनष्टमोहामिव, निगृहीतशारदीमिव अपश्यत्। सा मृगयाव्याघ्रबाणेन विषदग्धया करिण्या इव, प्रेम्णा संतप्तया, दारुणदुःखार्ता, दारुण्या गजेन्द्र्या इव, भूमौ शयानां बभूव। राजा करैः मुखं प्रक्षालयन्, दुःखितचित्तः, कामातुरो, पद्मलोचनां तां इदं वचः उवाच— "न जानामि ते कोपं, हे सुभगे; केन त्वमुपालभ्यसे, केन वा तिरस्कृता? हे शुभे, किमर्थं त्वं भूमौ रजसा आवृता शयिता, मां दुःखयन्ती, यत्र मम चित्तं तव हि हिते स्थितम्? किमपि भूतं तव मनः पीडयति यथा मम मनः विक्षिप्यते; मम चिकित्सकाः कुशलाः, सर्वे प्रीताः, समर्थाश्च। ते त्वां सुखमावप्स्यन्ति; ब्रूहि, सुभगे, किं रोगं त्वं अनुभवसि? किमपि ते प्रियतमं प्राप्तव्यमस्ति, किमपि त्वां कश्चित् पीडयति? कः अद्य महत् सुखं प्राप्य, कः वा महदधर्मं प्राप्य? मा शोच, मा आत्मानं पीडय, हे सुभगे। यो न हन्तव्यः, स हन्तव्यः, यो हन्तव्यः, स मुमुक्ष्यः; कः दरिद्रः धनवान् स्यात्, कः वा धनवान् दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वं च तव वशे; मम वाक्यं प्रतियातुं न शक्यम्। यद् हृदि ते वर्तते, तद्वद, प्राणानपि त्यक्त्वा; मम सामर्थ्यं ज्ञात्वा, त्वं मां न संशयितुमर्हसि। अहं ते कामं पूरयिष्यामि, स्वधर्मेण शप्से; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् ममायं महीमण्डलः। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः— तेषां देशानां धनधान्यपशुबहुलानि अस्ति; अतः कैकेयि, यत्ते मनः इच्छति, तत् वृणुष्व। किमर्थं त्वं भयभीता आत्मानं क्लिश्यसि? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सुभगे! सत्यमुक्त्वा, कैकेयि, किमर्थं त्वं भीता; अहं तव भीतिं निवारयिष्यामि, सूर्यः इव तिमिरं नाशयामि।" एवं सान्त्विता सा, ताम् कठोरकामनां वक्तुम् उद्यता, पुनः पतिं प्रति प्रार्थयितुं प्रवृत्ता। इति श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकादशोऽध्यायः।