इत्येवमुक्त्वा सा तेजस्विनी रानी ताः भीषणा वाचः, सर्वाभरणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयना बभूव, यथा स्वर्गस्त्री विषण्णा पतिता स्यात्। तस्याः मुखं कोपवृद्ध्याऽन्धकारेण संवृतम्, उत्तममाल्याभरणानि अपसृत्य, राज्ञः भार्या विषण्णा बभूव, यथा तमसा संवृत्तं नभः तारेषु लुप्तेषु। शृणु भगवतः वाल्मीकि-रामायणस्यायोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। यदा रानी पापाचारिण्या कुब्जया तीव्रं तिरस्कारं प्राप, सा भूमौ शयना बभूव, यथा विषदग्धा दिव्याङ्गना। या तेजस्विनी रानी, मनसा दृढं निश्चित्य कर्तव्यं, शनैः मन्थरायाः सर्वं बुद्ध्या प्रकटयामास। मन्थरावाक्यैः संतप्तचित्ता, मोहिता, सा तेजस्विनी दीर्घं दीर्घं श्वसन्ती, यथा सर्पकन्या। क्षणं सुखसम्पादनाय मार्गं चिन्त्य, स्नेहसमन्विता स्वसुहृदं च हितमपि, मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चयं कृतवती। मन्थरा तु अत्यन्तं हृष्टा बभूव, यथा स्वार्थसिद्धिः स्यात्; तदा रानी कोपसमन्विता दृढं निश्चयं कृतवती। सा दुर्बला विषण्णा च भूमौ शयना, भ्रुकुटीभिर्विलसिता; तस्याः शोभनमाल्याभरणानि—कैकेय्या परित्यक्तानि—भूमौ पतितानि। तानि माल्याभरणानि तया त्यक्तानि भूमौ क्षिप्तानि। सा क्रोधगृहे पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा तारा नभः। तस्याः केशाः एकबद्धाः, यथा प्राणरहितया किन्नर्या; तदा महाबलवान् राजा रामस्याभिषेकं आज्ञापयामास। स्वधर्मनिष्ठः राजा, प्रियायाः प्रियकारकः, अन्तःपुरं प्रविश्य, तस्याः कैकेय्याः श्रेष्ठं कक्षं विवेश। तद् कक्षं आसीत् यथा श्वेतमेघयुक्तं नभः, राहुग्रस्तचन्द्रमण्डलम्, मयूर-बरहिण-शब्दयुक्तं, क्रौञ्च-हंसनिनादितम्। वाद्यनादैः प्रतिध्वनितम्, कुब्ज-वामनदासीभिः पूर्णम्, कुटिलबर्हिणमण्डप-चित्रितकक्ष-समलङ्कृतम्, चम्पक-अशोकतरुभिः शोभितम्। दन्तराजतहेमपीठैः, नित्यपुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः च शोभितम्। दन्तराजतः सुवर्णपीठैः, उत्तमासनैः आच्छादितम्, विविधान्नपानभक्ष्यसम्पूर्णम्। रत्नाभरणैः अलङ्कृतम्, यथा देवानां निवासः, एवं स राजा अन्तःपुरं प्रविश्य शोभमानं कक्षं प्राप्तवान्। राजा उत्तमशय्यायां पत्नीं कैकेयीं न अद्राक्षीत्; कामपरायणः, प्रियासक्तः, तां अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। न दृष्ट्वा तां प्रियां भार्यां, पृष्ट्वा च, विषण्णः अभवत्; न हि कदाचित् सा रानी तादृशे काले दूरस्थिता। नापि राजा कदाचित् रिक्तं कक्षं प्रविश्य; तदा स कक्षं गत्वा कैकेयीं पृष्टवान्। यथापूर्वं तस्याः स्वार्थचिन्तनं मूढत्वं च न अवगम्य, राजा पृष्टवान्; द्वारपालः तु भीतः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनं प्रोवाच— "देव, रानी महाक्रुद्धा, क्रोधगृहं प्रविष्टा।" इति द्वारपालवचनं श्रुत्वा, राजा गभीरं शोकं जगाम। स पुनः विषण्णः, इन्द्रियैः विक्षिप्तः, तत्र तां भूमौ शयानां, अनवद्यात्स्वभावं, अप्रसङ्गयुक्तां दृष्टवान्। भूमिपतिः, शोकतप्त इव, तां युवतीं, प्राणादपि प्रियतमां, भूमौ शयानां अपश्यत्। स्वयम् निरपराधः, तां पापनिश्चयां भूमौ शयानां अपश्यत्—छिन्नलतामिव, पतितां देवतामिव। अपसृतां किन्नरीमिव, पतितामप्सरसमिव, नष्टमायामिव, बद्धमृगीमिव। यथा व्याघ्रेण विषबाणेन विहता करिणी, तथा सा कानने महागजवद् शोकातुरा भूमौ शयाना। स राजा, हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनसा संकुलः, कामातुरः, तां पद्मलोचनां वदति स्म— "न जानामि कोऽपि ते कोपः, हे शुभे; केन त्वं अपवादिता, वा केन तिरस्कृता? हे भद्रे, किमर्थं त्वं भूमौ धूलिधूसरा शयिता, मां शोकसमन्विता, मम चित्तं तव हिते नियतम्? यथा कस्यचित् प्राणिनः तव मनः पीड्यते, तथा मम हृदयमपि विकम्पते; मम चिकित्सकाः कुशलाः, प्रसन्नाः, समर्थाश्च। ते त्वां सुखाय स्थापयिष्यन्ति—कथय सुन्दरि, किं व्याधिना पीड्यसे? अथवा काचित् अभिलाषिता कामना, किम् अपि तव प्रियं न सिध्यति, उत कश्चित् त्वां हिंसितवान्? कः अद्य महत् सुखं प्राप, कः वा महत् दुःखं? मा शोच, मा आत्मानं पीडय, हे शुभे। यो न वध्यः, स वध्यः स्यात्, यो वा वध्यः, स मोचनीयः? यो दरिद्रः, स धनवान् स्यात्, यो वा धनवान्, स दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वं च तव वशे; अहं तव इच्छां न प्रतिषेधितुं समर्थः। यत् हृदि तव स्थितम्, तद् वद, स्वजीवितस्यापि मूल्येन; मम बलं ज्ञात्वा, त्वं मां न संशयितुमर्हसि। तव कामं पूरये, धर्मेण शपथं ददामि; यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावत् मम भूमिः। द्राविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, समृद्धकाशिकोषलाः— तेषु भूमिषु बहुधनं, धान्यं, पशवः च उत्पन्नाः; तस्मात् कैकेयि, यत् तव मनसि रोचते, तत् वृणीष्व।