स्निग्धया तया राघवस्य वनगमनं विना न शय्यां न माल्यं न चन्दनं न लेपं न च भोजनपानं न किञ्चिदिह नापि स्वजीवनमपि इच्छामि इति घोरतराणि वचनानि उक्त्वा, साभरणानि सर्वाणि त्यक्त्वा भूमौ निपपात, स्वर्गस्त्रिय इव पतिता दिव्याङ्गना सा। तस्याः मुखं कोपसमुत्थिततिमिरैः आवृतं, उत्तममाल्याभरणविभूषितं पूर्वं, तु तानि त्यक्तानि, सा राजपत्नी विषण्णा बभूव, यथा तमसा आच्छन्नं दिशन्तरं ताराभिरहितं नभः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। तत्र तां रुष्टया पापया कुब्जया तिरस्कृता सा महिषी विषदग्धामिव दिव्याङ्गनाम् भूमौ निपपात। सा तेजस्विनी महिषी यत्कर्तव्यं मनसा निश्चित्य, मन्थरायै सर्वमुपशशंस विवेकपूर्वकम्। मन्थरायाः वाक्यैः संतप्ता, दृढनिश्चया, मोहिता, सा दीर्घं उष्णं च निश्वस्य, भुजङ्गन्येव, स्थितवती। एकक्षणं स्वहिताय उपायं चिन्तयित्वा, सख्ये स्वपक्षे च निष्ठिता, मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा निष्कर्षं कृतवती। तदा मन्थरा अतिसन्तुष्टा बभूव, मन्ये स्वार्थसिद्धिमिव; क्रुद्धा च सा महिषी दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला विषण्णा भूमौ शयानास्ते, भ्रूभ्यां संकुचिते, तस्याः शोभनानि माल्याभरणानि—कैकेय्या परित्यक्तानि—भूमौ पतितानि। सा क्रोधगृहान्तः पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा नक्षत्राणि नभः। तस्याः केशः एकेन वेणुना बद्धः, किंनरीव प्राणरहितेव; महती राजा राघवस्याभिषेकादेशं कृतवान्। ततः स्वनियम्य राजा प्रियकामः अन्तःपुरं प्रविश्य, शोभनं कैकेय्याः कक्षं प्रविवेश। स तद्गृहं ददर्श, यथा श्वेतमेखलायुक्तं नभः, राहुग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरबर्हिणीभिराकीर्णं, क्रौञ्चहंसनिनादितं। तत्र वाद्यनिनादैः प्रतिश्रुतं, कुब्जवामनदास्यैः परिपूर्णं, कुटिलगृहशोभितं, चम्पकशोकवृक्षैः विराजितं। दन्तराजतरजतपीठैः समलङ्कृतं, सदा पुष्पफलवृक्षैः सरोवरैः च शोभितं। उत्तमदन्तराजतरजतपीठैः आच्छादितं, नानाविधान्नपानरसैः उपेतं। रत्नाभरणैः विभूषितं, देवालयमिव, तदन्तःपुरं राजा प्रविवेश। तत्र न सः स्वपत्नीं कैकेयीं उत्तमे शय्यायामद्राक्षीत्; कामपरायणः सः पुरुषसिंहः तां अन्वेषयन्। प्रियतमा न दृष्ट्वा, तस्यां विषण्णः बभूव; न हि पूर्वं तादृशे काले सा महिषी विविक्तं गृहमवसत्। नापि राजा कदापि रिक्तं कक्षं प्रविवेश; तदा सः गत्वा तत्र कैकेयीं पप्रच्छ। सः न तस्याः स्वार्थदुष्टतां मूढतां च जानाति स्म; द्वारपालः भीतः, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"देव, महिषी महाक्रुद्धा क्रोधगृहं प्रविष्टा।" द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा राजा महद्व्यथितः अभवत्। पुनः सः विषण्णः, इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि, तत्र तां भूमौ शयानां, अनर्हितेन प्रकारेण, अपश्यत्। सः पृथिव्याः नाथः, दुःखदग्ध इव, तां युवतीं, प्राणादपि प्रियतराम्, भूमौ शयानामपश्यत्। सः पापरहितः, तां पापनिष्ठां, भूमौ पतितां, छिन्नलतामिव, पतितां देवतामिव, ददर्श। सा किंनरीव निपतिता, पतिता अप्सराः इव, माया नष्टेव, हृतमृग्येव बभूव। सा व्याघ्रशराहता मत्तमत्तङ्गिनीव दुःखिता, महान्गणे गजवधूः इव, स्नेहदुःखात् भूमौ शयाना। सः राजा, हस्ताभ्याम् आननं प्रक्षालयन्, मनसा दुःखितः, कामातुरः, तां पद्मलोचनां प्रियतमां वदति स्म—"नाहं जानामि कोऽपि ते कोपः, केन त्वं अपवादिता, केन वा तिरस्कृता? भगवति, किमर्थं त्वं भूमौ रजसा आवृता शयिता, मां दुःखयन्ती, यदा मम चित्तं तव हिते निष्ठितम्? इव तव चित्तं कस्यचित् भूतस्यापि बाधितं, मम च हृदयम् अपि विक्षिप्तम्; मम चिकित्सकाः सर्वे कुशलाः, सन्तुष्टाः च। ते त्वां सुखं करिष्यन्ति—किं ते रोगः? वद सुन्दरी। किमपि तव प्रियतमा कामना, अथवा कश्चित् त्वां पीडितवान्? कः अद्य महत् सुखं प्राप्तवान्, कः वा महदपकारं? मा शोच, मा आत्मानं पीडय; हे सुभगे। कः न हन्तव्यः हन्तव्यः, कः वा हन्तव्यः मुमुच्येत? कः दरिद्रः धनवान् स्यात्, कः वा धनाढ्यः दरिद्रः स्यात्? अहं च मम सर्वं च तव वशे; न शक्नोमि तव वचनं प्रतिषेधितुम्। यत्किमपि हृदये तव, तत् वद, मम प्राणैरपि। मम बलं ज्ञात्वा, न त्वं संदेहम् आगच्छ; तव कामं करिष्यामि, पुण्येन शपे। यावत् कालचक्रं प्रवर्तते, तावदियं पृथिवी मम। द्रविडाः, सिन्धवः, सौवीराः, सौराष्ट्राः, दक्षिणापथवासिनः, वङ्गाः, अङ्गाः, मगधाः, मत्स्याः, श्रीमन्तः काशिकोषलाश्च—सर्वे मम आधीनाः।" एवं स राजा कैकेयीं प्रति सान्त्वनपूर्वं स्नेहपूर्वकं वचनानि उवाच।