तदा कैकेयी, मन्तरायाः सह वार्ता कृत्वा, यमलोकं गच्छन्त्या वा, अथवा राघवः दीर्घकालं वनं गच्छति चेत्, भरतः कामान् प्राप्य सुखी भविष्यति, इत्युक्त्वा, सा कुब्जा मन्तरां प्रति संदेशं दातुं निश्चितवती। यदि राघवः अत्रस्थः वनं न गच्छति, तर्हि मम शय्या, माल्यं, चन्दनं, लेपनं, भोजनं वा पानं वा, किञ्चिदपि न इच्छामि; जीवनमपि न इच्छामि। एवं भीषणं वचनं उक्त्वा, सा दीप्तिमती रानी सर्वाणि भूषणानि परित्यज्य, भूमौ शयिता, दिव्याप्सरा विषग्रस्तेव पतिता। क्रोधेन तमसा मुखं आवृतं, उत्तममाल्याभरणानि त्यक्तानि, सा राजपत्नी विषण्णा अभवत्, यथा तमसि आकाशः तारा आवृतः। तत्र वाल्मीकि रामायणस्य आयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः आरभ्यते। मन्तराया पापिनी कुब्जा द्वारा कष्टेन उपालभ्य, कैकेयी भूमौ विषग्रस्तेव दिव्याप्सरा इव शयिता। तदनन्तरं, सा दीप्तिमती रानी, यत्कर्तव्यं तद् निश्चित्य, मन्तरायै सर्वं विवेकपूर्वकं प्रकाशयामास। मन्तराया वचनैः व्याकुला, दुःखिता, दृढनिश्चया, सा दीर्घं उष्णं श्वासं निष्क्रामयन्ती, सर्पकन्या इव अभवत्। क्षणं सुखं प्राप्य उपायं चिन्तयित्वा, मित्रे तथा स्वहिते निष्ठा, मन्तरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चित्य कार्यं कर्तुं प्रवृत्ता। मन्तरा अत्यन्तं हृष्टा अभवत्, लक्ष्यं सिद्धमिव; तदनन्तरं कैकेयी, क्रोधेन स्थिता, दृढनिश्चया अभवत्। सा दुर्बला, विषण्णा, भूमौ शयिता, भ्रूभ्यां कुटिलता आगता; तस्याः दिव्यं माल्यं भूषणं च—कैकेय्या त्यक्तं—भूमौ पतितम्। सा क्रोधगृहाङ्गणेषु पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा तारा आकाशं। तस्याः केशः एकबन्धेन बद्धः, किंनरीव प्राणहीना; महाराजः राघवस्य अभिषेकं पूर्वमेव आज्ञापितवान्। तदनन्तरं, आत्मसंयमिनं राजा, प्रियायाः सुखप्रदं, अन्तःपुरं प्रविश्य, कैकेय्याः उत्तमं गृहम् प्रविष्टवान्। तत् गृहम् श्वेतमेघयुक्तं आकाशमिव, राहुना ग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरैः बर्हिणैः पूर्णम्, क्रौञ्चहंसनिनादैः आकाशमिव। तत्र वाद्यनिनादैः, कुब्जकन्या-वामनदासीभिः, लतागृहैः चित्रगृहैः, चम्पक-अशोकवृक्षैः शोभितम्। दन्त-रजत-सुवर्णमञ्चैः, सदा पुष्पफलयुक्तवृक्षैः, जलाशयैः अलङ्कृतम्। उत्तमदन्त-रजत-सुवर्णासनैः, विविधभोजनपानैः, सर्वरसैः पूरितम्। रत्नाभरणैः देवालयमिव अलङ्कृतम्। एवं महाराजः दिव्यं अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। राजा शय्यायां कैकेयीं न दृष्टवान्; कामेन पीडितः, प्रियायाः सुखे उत्सुकः, सा कुतः इति अन्वेषितवान्। न दृष्ट्वा प्रियम्, पृच्छित्वा, विषण्णः अभवत्; पूर्वं कदापि रानी एतादृशे समये न दूरस्थिता। न च राजा कदापि रिक्तगृहं प्रविष्टवान्; तदा गृहम् गत्वा, कैकेयीं पृच्छितवान्। पूर्ववत् तस्याः स्वार्थनिश्चयं न जानन्, राजा पृच्छति; द्वाररक्षकः भयभीतः, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"देव, रानी महाक्रुद्धा, क्रोधगृहं गतवती।" तस्य वचनं श्रुत्वा, राजा गम्भीरं दुःखितः अभवत्। पुनः विषण्णः, इन्द्रियैः विक्षिप्तः, तत्र भूमौ शयितां, अनार्यवत्तया, कैकेयीं दृष्टवान्। भूमिसंवृतां, जीवनात् प्रियतरां, दुःखेन दग्धः, राजा दृष्टवान्। स्वयम् निष्पापः, ताम् पापनिश्चयां, भूमौ शयितां, छिन्नलतामिव, पतितदेवीं इव दृष्ट्वा। किंनरीव त्यक्ता, पतिताप्सरा, माया नष्टा, मृगः बद्धः इव सा अभवत्। वने व्याधेन विषबाणेन विद्धा मत्तगजिनीव, सा स्नेहेन दुःखिता, महागजिनीव वने शयिता। राजा हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षाल्य, मनः गम्भीरं विक्षिप्तम्, कामपीडितः, पद्माक्ष्यै कैकेय्यै इदं वचनम् उवाच—"न अहं जानामि, कस्य ते क्रोधः अस्ति; केन तव निन्दा कृता, केनवा तव अपमानः। हे शुभे, किमर्थं भूमौ शयिता, धूलिना आच्छन्ना, मम दुःखं कुरुषे, यदा मम मनः तव हिते निष्ठितम्? किम् तव मनः कस्यचित् प्राणीना दुःखितं, यत् मम हृदयम् अपि विक्षिप्तम्? मम चिकित्सकाः सर्वे प्रसन्नाः, कुशलाः। ते त्वां सुखं करिष्यन्ति—वद, सुन्दरी, किम् तव व्याधिः? अथवा किम् प्रियं कार्यं, किम् कश्चित् तव अहितं कृतवान्? कः अद्य महत् सुखं प्राप्तवान्, वा कः महत् दुःखं? मा शुचः, मा आत्मानं पीडय; हे देवि। कः न हन्तव्यः हन्तव्यः, वा कः हन्तव्यः मुक्तव्यः? कः दरिद्रः धनवान्, वा कः धनवान् दरिद्रः भविष्यति? अहं च मम सर्वं च तव वशे; न अहं तव इच्छां न शक्नोमि प्रतिषेधitum। यद् हृदि अस्ति तत् वद, मम प्राणैरपि; मम बलं ज्ञात्वा न संशयः। तव इच्छां पूरयिष्यामि, धर्मेण शपथं ददामि; यावत् कालचक्रं वर्तते, तावत् पृथिवी मम।