तत्र मन्थरा कुब्जा कैकेयीमुवाच—"अत्र, देवी, त्वं यदि इच्छसि, राज्ञे मम मृत्युमेव निवेदय; अथवा यदि रामो वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मे सुवर्णे, न रत्नेषु, न च अन्नपाने स्पृहा; यदि रामः अभिषिक्तो भविष्यति, तदाऽयं मम जीवितस्य अन्तः।" एवमुक्त्वा सा कुब्जा पुनः साहसं वचः प्रब्रुवाणा राज्ञीं भरतजननीं हिताहितमिश्रं रामकथं समुपादिशत्। "यदि राघवः राज्यं प्राप्नोति, तदा त्वं च तव पुत्रश्च क्लेशं प्राप्स्यथः; तस्मात् त्वं यत्नं कुरु यथा भरतः अभिषिक्तो भवेत्।" इति तीक्ष्णैः वाक्यैः बारं बारं ताडिता, कैकेयी हृदि हस्तौ स्थापयित्वा, आश्चर्यविस्मिता, कोपसमाकुला पुनः पुनः कुब्जां तामुपालभत। "यदा अहं यमलोकं गमिष्यामि, तदा त्वं राज्ञे निवेदय; अथवा यदि राघवो दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामानवाप्य समृद्धिं प्राप्स्यति। न मे शय्यायाम्, न माल्ये, न चन्दने, न लेपने, न च अन्नपाने स्पृहा; यदि राघवः इह वनं न गच्छति, तर्हि अहं किञ्चिदपि न इच्छामि, नापि जीवितम्।" एवं भयानकं वचनमुक्त्वा, साभरणं त्यक्त्वा, कैकेयी भूमौ निपपात, स्वर्गस्त्रीव विषदग्धेव। कोपान्धकारेण मुखं छन्नं, उत्तममाल्यरत्नपरित्यक्ता, सा राजपत्नी शोकसमाकुला बभूव, यथा नक्षत्रविहीनं मेघच्छन्नं नभः। शृणु, श्रीवाऽल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। तत्र पापया कुब्जया तीव्रं ताडिता सा कैकेयी भूमौ पतिता, स्वर्गस्त्रीव विषदग्धेव। सा दीप्तिमती राज्ञी यत्कर्तव्यं निश्चित्य, मन्थरायाः सर्वमाख्यात् विवेकेन। मन्थरावाक्यैः संतप्तचित्ता, धैर्यं धृत्वा, सा दीप्तिमती दीर्घोष्णं निःश्वासं मुमोच, सर्पकन्येव। क्षणमेकं सुखमार्गं चिन्तयित्वा, सखीहिते स्वहिते च निश्चयं कृत्वा, मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा निश्चितवती। मन्थरा तु अत्यन्तं प्रमुदिता, लक्ष्यसिद्धिमिव प्राप्या; तदा राज्ञी कोपसमन्विता दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला शोकार्ता भूमौ शयानास्तीर्णभ्रुकुटिः, तस्याः दिव्यमाल्याभरणानि च त्यक्तानि। कैकेय्या त्यक्तानि माल्याभरणानि भूमौ पतितानि। क्रोधगृहं प्रविष्टा सा राज्ञी मलिनाम्बरा भूमौ पतिता, यथा नक्षत्राणि नभसि विकीर्णानि। एकवेणीबद्धकेशा, किंनरीव प्राणरहितेव, सा शयानास्तीर्णा, यत्र महराज्ञा रामस्याभिषेकः आज्ञापितः। तत्र स्वयमात्मवान् राजा प्रियकामः अन्तःपुरं प्रविश्य, कैकेय्याः श्रेष्ठं प्रासादं प्रविवेश। स प्रासादः श्वेतमेघैः युक्तमिव नभः, राहुग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरविहगैः पूर्णं, बकहंसनिनादितम्। वाद्यघोषैः पूरितं, कुब्जवामनदासिभिः समाकीर्णं, मन्दिरवाटिकाभिः शोभितं, चम्पकाशोकैः विभूषितम्। दन्तराजतरजतसोपानैः, नित्यपुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः समलंकृतम्। शयनासनैः काञ्चनराजतरदन्तमयैः, विविधैः खाद्यपानैः, सर्वोपस्करैः समुपेतम्। दिव्याभरणैः शोभितं, देवानां निवासमिव, महाबलः राजा स्वमन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र स राजा उत्तमशय्यायां स्वां प्रियतमा कैकेयीं न ददर्श; कामार्तः सुखलालितः स नृपः तां अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। तां न दृष्ट्वा, स दुःखितः पप्रच्छ; न हि पूर्वं सा राज्ञी एवं कदापि विलम्बमकरोत्। नापि राजा कदापि रिक्तं कक्ष्यां प्रविष्टवान्; तदा स राजा कक्ष्यां गतः कैकेयीं पप्रच्छ। स तस्याः स्वार्थदोषं न जानन्, यथापूर्वं पप्रच्छ; तदा द्वारपालः भीतः कृताञ्जलिः अब्रवीत्—"देव, राज्ञी कोपार्ता क्रोधगृहं प्रविष्टा।" तस्य वचः श्रुत्वा राजा विषण्णः अभवत्। पुनः दुःखितः, विक्षिप्तेन्द्रियः, स तां भूमौ शयानां, अनवद्यां, अनवद्यवेषां, दृष्टवान्। राष्ट्रपतिः दुःखदग्ध इव, प्राणाधिकां युवतीं भार्यां तत्र शयानां अपश्यत्। स्वयमपापः, तां पापकृत्ये प्रवृत्तां, भूमौ शयानां, छिन्नलतामिव, पतितां देवतीमिव अपश्यत्। किंनरीं परित्यक्तामिव, पतितामप्सरसमिव, मृगतृष्णामिव नष्टां, मृगीमिव गृहीताम्। वन्यद्विपस्य ताडिता विषबाणेन यथा स्त्री, सा तत्र शोकपीडिता, महागजेव वनस्थिता, शयानास्तीर्णा। स राजा कराभ्यां मुखं मृद्नन्, दुःखितचित्तः, कामवशः, पद्मलोचनां तां इदं वचनमुवाच—"न जानामि कोपमस्ति ते, कया त्वं अपवादिता वा, कया त्वं अवमानिता वा? भगवति, किं भूमौ धूलिधूसरां शयानां मां दुःखं जनयसि, यत्र मम मनः सदा तव हिते स्थितम्? किमपि भूतं तव मनः व्यथयति, येन मम हृदयं चापि विक्षिप्यते; मम चिकित्सकाः सर्वे कुशलाः, तव प्रियकारिणः। ते त्वां सुखाय करिष्यन्ति—वद सुन्दरी, किं रोगेण पीड्यसे? किमपि ते प्रियतमं काम्यं, अथवा कश्चित् त्वां पीडितवान्?