एवं मन्थरायाः प्रोत्साहनं प्राप्य, सा रानी, यस्याः नेत्रे विशालानि, सौभाग्ये गर्वरहितानि, मन्थरया सह कोपगृहं प्रविष्टवती। ततः सा उत्तमा रानी, यथार्हा, स्वस्य शतशः सहस्राणि मुक्ताहाराणि तथा च शोभनानि भूषणानि अपाकृत्य तत्र स्थितवती। तदा सुवर्णवर्णा कैकेयी, मन्थरायाः वाक्यैः प्रभावितया, भूमौ उपविश्य मन्थरां प्रति इदं वचनम् उवाच— "इह, हे कुब्जे, त्वं नृपाय निवेदय कि अहं मृतास्मि; यदा राघवः वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति।" "मम न सुवर्णे, न रत्नेषु, न खाद्ये, न पेये, कापि इच्छा; यदि रामः अभिषिक्तः भवेत्, तदा मे जीवनस्य समाप्तिः।" तदा मन्थरा, अत्यन्तं धैर्ययुक्तैः वाक्यैः, पुनः रानीं, राजपत्नीं, भरतजननीं, रामसम्बन्धे हिताहितं उपदिश्य सम्बोधितवती। "यदि राघवः राज्यं प्राप्नोति, तदा त्वं तव पुत्रश्च दुःखं प्राप्स्यथः; अतः, हे महाभागे, प्रयत्नं कुरु यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवेत्।" एवं कुब्जया तीव्रैः वाक्यैः पुनः पुनः आहतायाः रान्याः, हृदि हस्तौ स्थापयित्वा, महान् विस्मयः अभवत्; साऽक्रोशेन कुब्जां पुनः पुनः तुदती। "यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं इदं निवेदय, हे कुब्जे; अथवा यदा राघवः दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामान् प्राप्य समृद्धः भविष्यति।" "मम न शय्यायाः, न माल्यानां, न चन्दनस्य, न लेपनस्य, न खाद्यस्य, न पेयस्य, कापि इच्छा; यदि राघवः इह वनं न गच्छति, तदा अहं जीवितं अपि न इच्छामि।" इत्येवमत्यन्तं घोरं वचनं उक्त्वा, सा ज्योत्स्नायुक्ता रानी सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा भूमौ शून्ये शयितवती, यथा दिव्यकन्या पतिता। तस्याः मुखं, उद्भूतकोपस्य तमसा आवृतं, शोभनमालाभूषणानि त्यक्तानि, सा राजपत्नी विषण्णा अभवत्, यथा तमसि आवृतं व्योम तारेषु लुप्तेषु। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। यदा रानी पापिनी कुब्जया तीक्ष्णं तुदिता, तदा सा भूमौ पतिता दिव्यकन्या विषेण विहता इव। यथाकर्तव्यं मनसि निश्चित्य, सा ज्योत्स्नायुक्ता रानी मन्थरायै सर्वं विवेकेन प्रकाशयामास। मन्थरायाः वाक्यैः सन्तप्ता, दृढनिश्चया, साभ्रमिता, सा ज्योत्स्नायुक्ता रानी दीर्घं तीव्रं श्वासं विसृज्य नागकन्येव अभवत्। क्षणं सुखदं मार्गं चिन्तयित्वा, सखीमित्रहिताय, मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चित्य, सा रानी स्वं निर्णयं कृतवती। मन्थरा अत्यन्तं हृष्टा अभवत्, यथा स्वं कार्यं सिद्धम्; ततः रानी, कोपेन, दृढनिश्चया अभवत्। सा दुर्बला, विषण्णा, भूमौ शयितवती, भ्रूभिः विकृताभिः; तदा तस्याः शोभनमाल्यं दिव्यभूषणानि— कैकेय्या त्यक्तानि, भूमौ पतितानि; तानि माल्यभूषणानि तया क्षिप्तानि। सा कोपगृहे भूमौ पतिता, वस्त्राणि मलिनानि, भूमिं च विरूपां कृतवती, यथा तारा व्योमं विरूपयन्ति। तस्याः केशाः एकस्मिन् बन्धे बद्धाः, यथा किंनरी प्राणरहिताः; महाजनः राजा रामाभिषेकं पूर्वमेव आज्ञापयामास। स्वसंयतः राजा, प्रियायाः सुखदः, अन्तःपुरं प्रविष्टवान्; श्रीमान् कैकेय्याः उत्तमं गृहम् प्रविष्टवान्। तद् व्योम इव, धूम्रमेघैः आवृतम्, राहुणा ग्रस्तचन्द्रम्, मयूरैः, बर्हिणैः, क्रौञ्चहंसैः कूजितम्। वाद्यनादैः निनादितम्, कुब्जवामनदासीभिः पूर्णम्, कुटीचित्रगृहेषु शोभितम्, चम्पकाशोकवृक्षैः सुशोभितम्। दन्तरजत्सुवर्णमञ्चैः अलङ्कृतम्, सदा पुष्पफलवृक्षैः सरोवरैः शोभितम्। दन्तरजत्सुवर्णासनेषु उत्तमेषु आवृतम्, विविधैः खाद्यपेयैः समृद्धम्। रत्नैः अलङ्कृतम्, देवालयमिव शोभितम्; एवं महराजा स्वं दिव्यं अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। राजा, उत्तमशय्यायां पत्नीं कैकेयीं न दृष्टवान्; कामेनाभिलषितः, रमणीयायाः कामनया, नरपतिः तां अन्वेषयामास। प्रिया पत्नीं न दृष्ट्वा, तस्य विषण्णता अभवत्; यदा तादृशे काले रानी दूरस्थिता न अभवत्। न च राजा कदापि रिक्तं गृहम् प्रविष्टवान्; तदा गृहम् गत्वा, राजा कैकेयीमुपर्यपृच्छत्। यथापूर्वं तस्याः स्वार्थनिश्चयम् अज्ञानः, राजा पप्रच्छ; द्वारपालः, भीतः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वाक्यं उवाच— "नाथ, रानी अत्यन्तं कोपिता, कोपगृहं धाविता।" द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा, राजा अत्यन्तं चिन्तितः अभवत्। पुनः विषण्णः, इन्द्रियैः विक्षिप्तः, राजा तत्र तां भूमौ शयितां, अयुक्तवद् दृष्टवान्। भूमौ शयितां, जीवनात् प्रियतरां, यौवनयुक्तां भार्यां, दुःखेन तप्तः, राजा अपश्यत्। स्वयम् निर्दोषः, ताम्, पापबुद्धिं, भूमौ शयितां, यथा छिन्नलता, पतिता देवीव, अपश्यत्। किंनरीव त्यक्ता, पतिता अप्सरः, मोहः नष्टः, मृगः बद्धः इव। वन्यविषबाणेन शिकारिणा विद्धा स्त्रीगजः इव, सा तत्र तुष्णीं शयिता, स्नेहात् दुःखिता, महागजः इव। राजा, हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनसा अत्यन्तं विक्षिप्तः, कामातुरः, पद्मनयनीं रानीं प्रति इदं वचनम् उवाच— "मम न ज्ञातम्, कः कोपः तव अन्तः स्थितः; केन तव अपवादः कृतः, केन तव तिरस्कारः कृतः?