जलस्य गते सेतुर्व्यर्थः, हे शुभे! उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं अन्वेषयेत्युक्त्वा, मन्त्रया प्रोत्साहिता कौशल्या, सौभाग्ये न गर्विता, विस्तीर्णाक्षी, मन्त्रया सह कोपगृहं प्राप्नोत्। सा उत्तमा देवी, श्रेष्ठा, शतसहस्राणि मुक्तामणीनां हारान्, दिव्यान् भूषणानि अपास्य, सुवर्णवर्णा, कुब्जायाः वाक्यैः प्रभाविताः, भूमौ उपविश्य, मन्त्रायै इदं वचनं अब्रवीत्—“इह, हे कुब्जे! राज्ञे मम मृत्यं निवेदय; अथवा राघवः वनं गच्छति चेत्, भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मम सुवर्णे, न रत्नेषु, न भोज्ये, न पेये, कामना अस्ति; रामे अभिषिक्ते मम जीवनस्य अन्तः। ततः कुब्जा, अत्युदारैः वाक्यैः, पुनः राजपत्नीं, भरतजननीं, रामसंबन्धे हिताहितं उपदिश्य अब्रवीत्—‘राघवः राज्यं प्राप्नोति चेत्, त्वं तव पुत्रश्च दुःखं प्राप्स्यथः; अतः, हे शुभे! प्रयत्नं कुरु, यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवेत्।’” कुब्जायाः तीक्ष्णैः वाक्यैः बहुशः ताडिता, देवी, हृदये हस्तौ स्थापयित्वा, विस्मयात्, क्रुद्धा पुनः पुनः कुब्जां उपालपति। “यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा कुब्जा तद् निवेदय; अथवा राघवः दीर्घकालं वनं गच्छति चेत्, भरतः कामान् प्राप्य सुखी भविष्यति। न शय्यायाः, न माल्यस्य, न चन्दनस्य, न अङ्गरागस्य, न भोज्यस्य, न पेयस्य, इच्छा अस्ति; यदि राघवः इह वनं न गच्छति, अहं जीवितं अपि न इच्छामि।” एवं घोरं वचनं उक्त्वा, देवी, सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयाना, दिव्याप्सरा इव पतिता। तस्याः मुखं, क्रोधस्य तमसा आच्छादितम्, श्रेष्ठमाल्यभूषणैः रहितम्, सा राजपत्नी विषण्णा अभवत्, आकाशस्य तमसा आच्छन्नं यथा, तारेषु लुप्तेषु। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। यदा देवी पापिनी कुब्जया तीक्ष्णं उपालपिता, भूमौ विषण्णा, दिव्याप्सरा इव विषेण ताडिता शयाना। सा दीप्तिमती देवी, मनसि निश्चित्य, मन्त्रायै सर्वं विवेकेन प्रकटयति। मन्त्रावाक्यैः मोहिताः, दुःखिता, दृढनिश्चया, दीर्घं श्वासं कृत्वा, सर्पकन्या इव दीप्तिमती देवी। क्षणं सुखं प्राप्नोमि इति चिन्तयित्वा, सख्ये स्वार्थे च निष्ठिता, मन्त्रायाः उपदेशं श्रुत्वा, निर्णयं कृतवती। मन्त्राः अतिशयेन तुष्टाः, यथा स्वकार्यं सिद्धम्; ततः देवी, क्रुद्धा, दृढनिश्चया अभवत्। सा दुर्बला, विषण्णा, भूमौ शयाना, भ्रूभिः विकृताः; तस्याः दिव्यमाल्यभूषणानि— कैकेय्या त्यक्तानि, भूमौ पतितानि; माल्यभूषणानि तया निक्षिप्तानि। सा कोपगृहं पतिता, वस्त्राणि मलिनानि, भूमिं विकृतां कृत्वा, यथा तारा आकाशं। तस्याः केशः एकबन्धः, किंनरीव प्राणरहितः; महाराजः रामाभिषेकं पूर्वमेव आज्ञापितः। स्वधर्मनिष्ठः राजा, प्रियायाः सुखं दातुम् अर्हः, अन्तःपुरं प्रविश्य, कैकेय्याः उत्तमगृहं प्रविश्य। तत् गगनं श्वेतमेघैः, राहुग्रस्तचन्द्रेण, मयूरैः, बर्हिणैः, क्रौञ्चहंसैः शब्दितम्। वाद्यशब्दैः निनादितम्, कुब्जवामनदास्यैः पूर्णम्, कुटीचित्रगृहैः शोभितम्, चम्पकाशोकवृक्षैः अलङ्कृतम्। दन्तराजतः सुवर्णासनैः, नित्यपुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः शोभितम्। उत्तमदन्तराजतः सुवर्णासनैः आच्छादितम्, नानाभोज्यपेयपाकैः युक्तम्। रत्नैः अलङ्कृतम्, देवालयं इव; एवं राजा दिव्यं अन्तःपुरं प्रविश्य। राजा उत्तमशय्यायां पत्नीं कैकेयीं न अपश्यत्; कामेन आकाङ्क्षितः, रमणीयायाः अन्वेषणे स्थितः। प्रिया न दृष्ट्वा, पृच्छित्वा, विषण्णः अभवत्; पूर्वं कदापि देवी एवं न स्थितवती। राजा कदापि रिक्तगृहं न प्रविश्य; तदा गृहम् गत्वा, कैकेयीं पृच्छति। यथापूर्वं स्वार्थविनिश्चयं न जानन्, राजा पृच्छति; द्वारपालः, भयभीतः, अञ्जलिं कृत्वा, वदति—“नाथ! देवी अतिशयेन क्रुद्धा, कोपगृहं गतवती।” द्वारपालवचनं श्रुत्वा, राजा अत्यन्तं व्यथितः अभवत्। पुनः विषण्णः, इन्द्रियैः विक्षिप्तः, तत्र तां भूमौ शयानां, अशोभनया स्थित्या पश्यति। भूमिपतिः, दुःखेन दग्धः इव, यौवनस्थां, प्राणाधिकां, तां भूमौ शयानां पश्यति। स्वयं निर्दोषः, तां पापबुद्धिं, भूमौ शयानां पश्यति—यथा छिन्नलता, पतिता देवी, किंनरी, पतिता अप्सरा, लुप्तमाया, बद्धमृगः। यथा व्याघ्रेण विषबाणेन ताडिता गजिनी, सा तत्र, स्नेहेन दुःखिता, वनस्थगजिनीव शयाना। राजा, हस्ताभ्यां मुखं प्रक्षालयन्, मनसा दुःखितः, कामातुरः, पद्माक्ष्यै इदं वचनं अब्रवीत्।