एवं स्तूयमाना कैकेयी, शुद्धशय्यायाम् उपविष्टा, होमकुण्डस्थ दीपशिखेव, तस्यै वाक्यम् उवाच। सा ताम् उवाच—"यथा सलिलं गतं सेतुर्निष्फलः स्यात्, तथा त्वं शुभे, उत्तिष्ठ, युक्तं कुरु, राजानम् अन्वेषय।" एवं प्रेरिता सा महाराज्ञी, अशोकनयनाभ्याम्, सौभाग्यगर्वरहिताभ्याम्, मन्थरया सह क्रोधगृहं जगाम। सा महाभागा सुमनोरमाणि शतसहस्राणि मुक्ताहराणि, शुभानि भूषणानि च, अपाकरोत्। ततो हेमवर्णा सा, कुब्जावाक्यपरवशा, तत्र भूमौ उपविष्टा, मन्थरां प्रति वाक्यम् इदम् उवाच—"इह कुब्जे, त्वं राज्ञे मम मरणं निवेदय; यदा राघवो वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति।" "न मे सुवर्णे इच्छा, न रत्नेषु, न भोज्यपेयेषु; यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, एष मे जीवितस्य अन्तः।" ततो मन्थरा, अतिशयेन धृष्टया वाचा, पुनः राज्ञीं, राजपत्नीं, भरतमातरं, रामसंबन्धिन्यौपकारिकान् चापकारिकं च उपदिश्य उवाच। "यदि राघवः नूनं राज्यं लभेत, तदा त्वं च तव च पुत्रः दुःखं प्राप्स्यथः; तस्मात्, आर्ये, यत्नं कुरु यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः स्यात्।" एवं कुब्जया गाढतप्तया, तीक्ष्णवाक्यैः पुनः पुनः ताडिता, सा महाराज्ञी, महतीं विस्मयमुद्रां हृदि निधाय, रोषेण पुनः पुनः कुब्जां तुदति स्म। "यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं कुब्जे, तत् निवेदयिष्यसि; अथवा यदा राघवो दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामानवाप्य समृद्धिम् आप्स्यति।" "न मे शय्यायाम् इच्छा, न माल्यानां, न चन्दनस्य, न लेपनस्य, न भोज्यपेयस्य; यदा राघवोऽत्र वनं न गच्छति, तदा अहं किमपि न कामये, नापि जीवितम्।" इति घोरतराणि वचनानि भाषमाणा, सा तेजस्विनी महाराज्ञी, सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा, भूमौ शय्यां कृत्वा, दिव्याङ्गना पतिता इव, उपाविशत्। उद्भूतकोपतमसा मुखेन, त्यक्तमाल्यभूषणा सा राजपत्नी, निराशा बभूव, यथा नक्षत्राणि तमसा छन्नं नभः। अथ श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः शृणुत। यदा पापया कुब्जया महाराज्ञी तुदिता, सा भूमौ पतिता, विषदग्धा दिव्याङ्गना इव शय्यां कृतवती। सा तेजस्विनी, यत्कर्तव्यं निश्चित्य, मन्थरायै सर्वं विवेकेन प्रकाशयामास। मन्थरावाक्यैः मोहिता, दीनचित्ता, सा तेजस्विनी दीर्घं दीर्घं श्वसन्ती, सर्पकन्येव, दुःखिता बभूव। क्षणमेकं सा स्वस्य हिताय योजनां चकार; सखीहिते स्वहिते च प्रवृत्ता, मन्थराया उपदेशं श्रुत्वा, निर्णयं चकार। मन्थरा तदा अतिव प्रसन्ना, यथा स्वार्थसिद्ध्यां प्राप्तायाम्; तदा क्रुद्धा महाराज्ञी, दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला, दीनवदना, भूमौ शयिता, भ्रूभ्यां संकुचितया; तदा तस्याः शुभमाल्यभूषणानि— कैकेय्या त्यक्तानि, भूमौ पतितानि; तानि माल्यभूषणानि तया निक्षिप्तानि। सा क्रोधगृहे पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा नक्षत्राणि नभसि। एकवेण्या बद्धकेशा, किंनरीव प्राणरहितेव, सा शयिता; तदा महराजा राघवस्याभिषेकं आज्ञापयत्। ततो जितेन्द्रियः राजा, प्रियतमा प्रियं करणाय योग्यः, अन्तःपुरं प्रविवेश; सः श्रीमान् कैकेय्याः श्रेष्ठं गृहम् प्रविवेश। तद् गृहम् आकाशमिव शुक्लमेघैः, राहुग्रसितचन्द्रमिव, मयूरवार्हिणकुलैः पूर्णम्, बकहंसकूजितम्। वादित्रनिनादितम्, कुब्जवामनदास्युपहितम्, कुटिलकक्ष्योपशोभितम्, चम्पकाशोकविटपैः शोभितम्। हस्तिदन्तराजतहेममञ्चोपेतम्, नित्यपुष्पफलवृक्षसमाकीर्णम्, सरोवरयुक्तम्। उत्तमास्तरणैः हस्तिदन्तराजतहेममयैः आच्छादितम्, नानाविधैः भोजनपेयैः उपस्कृतम्। मणिमुक्ताभूषणैः विभूषितम्, देवानां निवासमिव शोभितम्; एवं महराजा तस्याः दिव्ये अन्तःपुरे प्रविवेश। राजा उत्तमशय्यायां स्वां पत्नीं कैकेयीं न ददर्श; कामार्तः, रमणोत्सुकः, नृपः तां अन्वेषयामास। प्रियां न दृष्ट्वा, तस्यां पृष्टायां, सः विषण्णः बभूव; पूर्वं हि सा महाराज्ञी कदापि एवं न स्थितवती। राजा अपि कदापि रिक्तगृहम् न प्रविष्टः; तदा सः गृहम् गत्वा, कैकेयीं पप्रच्छ। सः यथापूर्वं तस्याः स्वार्थदुष्टतां न जानन्, पृष्ट्वा, द्वारपालः भयत्रस्तः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनं उवाच— "राजन्, महाराज्ञी महता कोपेन क्रोधगृहं प्रविष्टा।" द्वारपालवचनं श्रुत्वा, राजा गाढमोहितः बभूव। सः पुनः विषण्णः, विक्षिप्तेन्द्रियः, तत्र तां अप्रियदर्शनीं भूमौ शयानां ददर्श। स भूमिपतिः, शोकदग्ध इव, स्वजीवितादपि प्रियतमां युवतिं तत्र शयानां ददर्श। स पापबुद्धिं पतिव्रतां भूमौ शयानां, छिन्नलतामिव, भग्नां देवींव, पश्यन्, स्वयं निष्पापः। सा किंनरीव पतिता, अप्सरसां पतिता इव, मोहविनष्टेव, निगृहीते मृग इव। सा वने मृगयाव्याघ्रेण विषशरार्दिता करिणीव, स्नेहदुःखेन क्लिश्यमाना, महागजवद्वने शयिता।