भरतस्याभिषेकसमये, राघवो वनं गतश्चेद् वदामि ते, सुशोभने, तदा त्वां शुद्धेन सुवर्णेन, सुविशुद्धेन च, अभिषिञ्चामि। यदा त्वं काममाप्ता प्रमुदिता च भविष्यसि, तदा सुवर्णेन तव पृष्ठं लेपयिष्यामि, मुखे च सुशोभनं रत्नमयं तिलकं स्थापयिष्यामि। अहं ते, कुब्जे, रमणीयानि भूषणानि कारयिष्यामि; उत्तमवस्त्रधारिणी त्वं देवीव विचरिष्यसि। तव मुखं शशिसमानं, अनुपमसौन्दर्ययुक्तं भविष्यति; त्वं प्रशस्तया गत्या यास्यसि, प्रतिद्वन्द्विनीः स्पर्धयिष्यन्ति। अन्याः कुब्जाः अपि सर्वाभरणभूषिताः तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम सदा सेवां करोति। एवं स्तूयमाना कैकेयी, शुद्धशय्यायां शयानां, वेदिकायां दीपशिखेव, कुब्जां प्रति इदं वाक्यम् उवाच। "यदा जलं नास्ति, सेतुर्व्यर्थः, शुभे; उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं च अन्विष्य।" एवं प्रेरिता सा रानी, विशाललोचना, सौभाग्यगर्वरहितदृष्टिः, मन्थरया सह कोपगृहं जगाम। सा महाभागा, शोभनानि मुक्ताहारशतानि भूषणानि च अपास्य, सुवर्णवर्णा, कुब्जायाः वचनेन वशीकृता, भूमौ उपवेश्य, मन्थरां प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"इह कुब्जे, त्वं राज्ञे निवेदय, मम मृत्युः जातः; यदा राघवो वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मम सुवर्णे, न रत्नेषु, न भोजनपानेषु च कामः; यदि रामाभिषेकः स्यात्, एष मे जीवनस्य अन्तः।" ततः सा कुब्जा, धृष्टवचसा, पुनः रानीं, राजपत्नीं, भरतमातरं, रामसम्बन्धे हिताहितमिश्रं वचनं उवाच—"यदि राघवः राज्यं प्राप्नोति, तदा त्वं तव पुत्रश्च दुःखं प्राप्स्यथः; अतः त्वं प्रयत्नं कुरु, यथा भरतः अभिषिक्तो भवेत्।" एवं कुब्जया तीव्रदुःखिता, तीक्ष्णवाक्यैः पुनः पुनः ताडिता, रानी हृदि हस्तौ स्थाप्य, विस्मयेन कोपेन च, कुब्जां पुनः पुनः निगृह्य अब्रवीत्—"यदा अहं यमलोकं गता, तदा त्वं निवेदय; अथवा यदि राघवो दीर्घकालं वनं गतः, तदा भरतः कामान् आप्नोति। न मम शय्यायाम्, न माल्ये, न चन्दने, न लेपे, न भोज्ये, न पेये, किञ्चिद् इच्छाऽस्ति; यदि राघवो इह वनं न गच्छति, अहं जीवितमपि न इच्छामि।" एवं भीषणं वचनं उक्त्वा, सा दीप्तिमती रानी सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयिता, इव दिव्या अप्सरा पतिता। कोपवृत्त्या मुखमावृत्य, उत्तममाल्यरत्नानि त्यक्त्वा, राजपत्नी विषण्णा बभूव, यथा नक्षत्ररहितं तमसा छन्नं नभः। शृणु, श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। यदा पापिष्ठया कुब्जया रानी तीव्रं निगृहीता, सा भूमौ शयिता, विषदग्धेव दिव्यगात्रा। सा दीप्तिमती रानी, यत् कर्तव्यं निश्चित्य, शनैः सर्वं मन्थरायै विवृणोति। मन्थरावाक्यैः मोहिता, दुःखिता, निश्चिता च, सा दीर्घोष्णं निश्वस्य, सर्पकन्येव बभूव। क्षणं सुखाय यत् कर्तव्यं चिन्तयित्वा, सखीहिते स्वहिते च निष्ठिता, मन्थराप्रेरणया निश्चितवती। मन्थरा तु लक्ष्यमिव लब्ध्वा अतीव प्रमुदिता बभूव; रानी च कोपवशात् दृढनिश्चया अभवत्। सा दुर्बला, विषण्णा, भूमौ शयिता, भ्रुकुटिं कृत्वा; तस्याः दिव्यग्रहणानि माल्यानि भूषणानि च—कैकेय्या त्यक्तानि—भूमौ पतितानि। सा कोपगृहे पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं दारुणां कृत्वा, यथा नक्षत्राणि नभसः शोभां हरन्ति। एकवेणिबद्धकेशी, किंनरीव प्राणरहिता, सा रानी शयिता; महराज्ञा तु राघवस्याभिषेको आज्ञापितः। स्वसंयतः राजा, प्रियतमा प्रियं कर्तुं युक्तः, अन्तःपुरं प्रविश्य, कैकेय्याः श्रेष्ठं गृहं विवेश। तत् गगनमिव धूम्रमेघैः, राहुग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरबार्हिणैः पूर्णम्, बकहंसनिनादितम्। वादित्रशब्दयुक्तं, कुब्जवामनदास्युपूरितम्, कुटजचित्रशालायुक्तं, चम्पकाशोकशोभितम्। हस्तिस्वरराजतानां सुवर्णानां च उत्तमपीठैः, सदा पुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः च शोभितम्। उत्तमास्तरणैः, विविधभोज्यपेयैः, सर्वान्नपानैः च समृद्धम्। रत्नभूषणशोभितम्, देवालयमिव, तदन्तःपुरं प्रविश्य महराजा बभूव। तत्र उत्तमशय्यायां कैकेयीं न दृष्ट्वा, कामार्तः, रमणीयविलासे तुष्टिं वाञ्छन्, राजा तां अन्वेषयन् विचकर्ष। प्रियतमा दारं अदृष्ट्वा, पृच्छन्, दुःखितः अभवत्; कदापि हि रानी एवं काले न अभवत्। न च राजा कदापि रिक्तगृहं प्रविष्टवान्; तदा स गृहम् आगत्य कैकेयीं पृच्छति स्म। पूर्ववत् तस्या आत्मनः स्वार्थदृष्टिं, अविवेकं च न जानन्, राजा पृच्छति स्म; तदा द्वारपालः, भीतः, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"देव, रानी अतीव कुपिता, कोपगृहं प्रविष्टा।" इति द्वारपालवचनं श्रुत्वा राजा अतिदुःखितः अभवत्।