सा तु मनुजपतिं पुरतः प्रचलन्ती, मनोहरतमेयं कुब्जा, स्वयमेव दीप्तिमती बभौ। याः शतशः मायाः शम्बरासुरेशस्य आसन्, ताः सर्वाः तस्याः हृदयमाविशन्ति स्म, अपि च ताभ्यः अधिकाः सहस्रशोऽन्याः। तस्याः पृष्ठम् अपि, रथयुगस्य इव दीर्घं च वक्रं च, विलसति स्म। सा हि कुब्जा, यत्र प्रज्ञा, नीतिशास्त्रज्ञानं, मायाश्च सर्वाः स्थिताः, तत्रैव तामहं सुवर्णमालां दास्यामि इति वचः प्रोक्तम्। भरतेऽभिषिक्ते राघवे च वनं गते, सा सुन्दरी, शुद्धेन सुसंस्कृतेन सुवर्णेन अभिषिच्यते स्म। यदा सा स्वमनोरथं प्राप्य प्रहृष्टा स्यात्, तदा तस्याः पृष्ठं सुवर्णेन लेप्स्ये, मुखे च रत्नमयः शोभनः तिलकः स्थाप्यते स्म। तस्यै कुब्जायै दिव्यानि भूषणानि निर्मापयिष्यामि; सा च सुकुमारवस्त्रधारिणी, देवीव विचरिष्यति। तस्याः मुखं शशिनः समप्रभं, अनुपमं सौन्दर्यं च, सा च सुरभिलग्गितया गत्याः स्वसमानान् प्रतिद्वन्दिनः स्पर्धयिष्यति। अन्याः कुब्जाः, सर्वाभरणभूषिताः, तस्याः पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा सा सदा मम सेवां करोति। एवं तया स्तुतायाः, कैकेयी शुद्धशय्यायामुपविष्टा, वेदिकायां शिखेव ददर्श। सा तां प्रोत्साहयन्ती, "यदा जलं नास्ति, सेतुः व्यर्थः; अतः शोभने, उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं प्रार्थयस्व" इति उवाच। एवं प्रोत्साहिता सा रानी, विशालाक्षी, सौभाग्यगर्वरहितया दृष्ट्या, मन्थरया सह कोपगृहं प्रविवेश। सा महाभागा, उत्तमवस्त्राभरणानि शतसहस्रशः मुक्ताभरणानि अपाकरोत्। तदा सुवर्णवर्णा, कुब्जावाक्यवशगता कैकेयी, भूमौ उपविश्य, मन्थरां प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"कुब्जे! यदा मम मृत्युः राज्ञे निवेद्यते, अथवा राघवे वने गते, भरतः राज्यं प्राप्नोति। न मे सुवर्णे, न रत्नेषु, न भोज्ये, न पेये स्पृहाऽस्ति; यदि रामोऽभिषिक्तः स्यात्, इदमेव मम जीवितस्य अन्तः।" ततः सा कुब्जा, अत्युदारवाक्या, पुनः राज्ञीं, राजपत्नीं, भरतमातरं, रामसम्बन्धिनि हिताहितं वाक्यमब्रवीत्—"यदि राघवः राज्यं प्राप्नोति, तदा त्वं तव च पुत्रः दुःखमाप्नोथः; अतः भवत्याः पुत्रस्य भरतस्याभिषेकाय प्रयतस्व।" एवं कुब्जया तीव्रवचनेन बारं बारं ताडिता, सा रानी, हृदये हस्तौ स्थापयित्वा, विस्मयविस्फारितया, कोपेन पुनः पुनः कुब्जां तुदति स्म। "यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं निवेदयिष्यसि, किम् वा राघवे दीर्घकालं वने स्थिते, भरतः कामान् प्राप्य समृद्धिं प्राप्स्यति। न मे शय्या, न माल्यं, न चन्दनं, न लेपनं, न भोज्यं, न पेयं कामये; यदि राघवोऽत्र वने न गच्छति, अहं जीवितमपि न इच्छामि।" इति भयङ्करमिदं वचनं उक्त्वा, सा शोभना रानी सर्वाभरणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयिता, स्वर्गस्त्रिय इव पतिता। उत्थितकोपान्धकारेण मुखेन, उत्तममाल्यरत्नपरित्यागात्, सा राजपत्नी विषण्णा बभूव, यथा नक्षत्रविहीनं तमसा छन्नं नभः। इदानीं श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः शृणु। सा रानी, पापया कुब्जया तीव्रं तुदिता, भूमौ पतिता, विषदग्धेव दिव्यस्त्री बभूव। सा स्वचित्ते निश्चित्य कर्तव्यं, दीप्तिमती रानी शनैः मन्थरायै सर्वं विवृणोति स्म। सा मन्थरावाक्यसंमोहिता, क्लिष्टा च, दीर्घोष्णं निश्वस्य, फणिन्येव दीप्तिमती रानी बभूव। क्षणमेकं स्वहिताय मार्गं चिन्तयित्वा, सखीहिते च स्वार्थे च तिष्ठन्ती, मन्त्रिण्या मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चितमात्मनः कार्यं चकार। मन्थरा तु परमं प्रहृष्टा, साधितार्थेव बभूव; तदा रानी, कोपसमन्विता, दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला, दीनचित्ता, भूमौ शयानासीत्, भ्रुकुटीभिर्विलग्ना; तस्याः शोभनमाल्यरत्नानि च—कैकेय्या परित्यक्तानि—भूमौ पतितानि। सा कोपगृहे पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा नक्षत्राणि नभः। तस्याः केशः एकबन्धेन बद्धः, मृतेव किंनरी, तथा बभूव; तदा महात्मना राज्ञा राघवस्याभिषेकः आज्ञापितः। स्वात्मनिग्रहसम्पन्नः स राजा, प्रियसुखावहः, अन्तःपुरं प्रविवेश; स तु महात्मा कैकेय्याः उत्तमं कक्षं प्रविवेश। तत् कक्षं श्वेतमेघवदाकाशमिव, राहुग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरबार्हिणनादितं, क्रौञ्चहंसनिःस्वनैः पूरितम्। वाद्यनिनादैः पूर्णं, कुब्जवामनदासीभिः सेवितं, कुसुमितकुञ्जचित्रशालाभिः शोभितं, चम्पकाशोकवृक्षैः विभूषितम्। दन्तराजतसुवर्णमञ्चैः अलङ्कृतं, नित्यपुष्पफलवृक्षैः, सलिलकुण्डैः च शोभितम्। उत्तमदन्तराजतसुवर्णासनैः आच्छादितम्, नानाभोज्यपेयसर्वरसैः पूरितम्। रत्नाभरणैः अलङ्कृतं, देवालयमिव शोभनं, एवं स राजा स्वान्तःपुरं प्रविवेश। स तु राजा, उत्तमशय्यायां कैकेयीं न ददर्श; कामार्तः, रमणीयसुखलालसः, पतिं प्रियामन्वेषयन् विचिन्त्य दुःखितः बभूव; यतो हि पूर्वं सा रानी कदापि एवं न स्थितवती।