कैकयीं प्रति मन्तरा कथं सुमधुरं वस्त्रं परिधान्य सुस्थिरं जघनं दीर्घं च चरणौ तव, श्यामलां सुशोभितां स्त्रीं प्रशंसति। यदा सा पुरतः गच्छति, तदा तस्य रूपं तेजस्वि; शम्बरासुरस्य सहस्रविद्या तस्य हृदये प्रविष्टाः, तदन्याः सहस्रविद्याः अपि। तस्य पीठं रथयुगसमं दीर्घं च वक्रं च दृष्ट्वा, मन्तरा कौशलं, राज्यविद्यां, मायाविद्यां च सर्वं तस्यां वसन्ति इति कथयति। ततः, ह्रस्वा, तुभ्यं सुवर्णमालां दास्यामि इति वदति। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, रामः वनं गच्छति, तदा शुद्धं सुवर्णं त्वं अभिषिञ्चिष्ये। तव कामं सिद्ध्यति, सन्तुष्टा भविष्यसि, तदा सुवर्णेन तव पीठं लिप्स्यामि, मुखे रत्नतिलकं स्थापयिष्ये। तव कृते दिव्याभरणानि निर्मापयिष्ये; उत्तमवस्त्रधारिणी देवीवद विचरिष्यसि। तव मुखं चन्द्रसमानं, अनुपमं रूपं, उत्तमगमनं, प्रतिद्वन्दिनः स्पर्धया युक्ताः भविष्यन्ति। अन्याः कुब्जाः सर्वाभरणैः भूषिताः तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम सेवां करोषि। एवं प्रशंसितायाः कैकय्याः, सा शुद्धशय्यायां शयाना, यज्ञवेद्यां दीपशिखेव, मन्तराम् इदं वचनं उवाच। "यदा जलं नास्ति, सेतुर्व्यर्थः; अतः उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं संप्राप्तुं प्रयत्नं कुरु।" इति प्रेरितायाः रानी, विशालाक्षी, भाग्ये अहंकाररहितायाः, मन्तरया सह कोपगृहं जगाम। सा उत्तमस्त्री, शतसहस्राणि मुक्ताफलहाराणि, दिव्याभरणानि च त्यक्त्वा, सुवर्णवर्णा, मन्तरावाक्यप्रभाविता, भूमौ उपविश्य, मन्तराम् इदं वचनं उवाच। "अत्र, कुब्जे, राज्ञे मम मृत्युवृत्तांतं निवेदय; यदा रामः वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्नोति। न सुवर्णे, न रत्नेषु, न खाद्ये, न पेये मम इच्छा; यदि रामः अभिषिक्तः, तदा मम जीवनस्य अन्तः।" ततः, कुब्जा, अत्युदग्रं वचनं पुनः रानीं प्रति उवाच, राज्ये हिताहितं रमं प्रति भाषमाणा। "यदि रामः राज्यं प्राप्नोति, तदा त्वं पुत्रश्च दुःखं अनुभविष्यथः; अतः, उत्तमस्त्री, प्रयत्नं कुरु, यथा भरतः अभिषिक्तः।" इति कुब्जावाक्येन तीव्रदुःखिता, पुनः पुनः तीक्ष्णवाक्यैः आहतायाः रानी, हृदयमुपस्थाप्य, विस्मितवद, कुपिता, कुब्जां पुनः पुनः प्रतिवादी। "यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं मम मृत्युवृत्तांतं निवेदय; अथवा यदा रामः दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामं प्राप्त्वा सुखी भविष्यति। न शय्या, न माल्यं, न चन्दनं, न लेपनं, न भोजनं, न पेयं मम इच्छा; यदि रामः वनं न गच्छति, तदा अत्र मम जीवनस्य इच्छा नास्ति।" एवं भयङ्करं वचनं उक्त्वा, दीप्तायाः रानी, सर्वाभरणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयाना दिव्यस्त्रीव पतिता। कोपान्धकारेण मुखं आवृतं, उत्तममाल्यरत्नानि त्यक्त्वा, राजा पत्नी विषण्णा अभवत्, यथा तिमिराच्छन्नं नभः तारा-रहितं। शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य आयोध्याकाण्डे दशमं सर्गं। यदा पापकुब्जया रानी तीक्ष्णं प्रतिवादिता, सा भूमौ शयाना दिव्यस्त्रीव विषग्रस्तेव अभवत्। मनसि यत्कर्तव्यं निश्चित्य, दीप्तायाः रानी, मन्तरायै सर्वं विवेकेन प्रकाशयामास। मन्तरावाक्यैः व्याकुला, दृढनिश्चया, दीप्तायाः रानी, दीर्घं उष्णं निःश्वासं मुमोच, यथा सर्पकन्या। क्षणं सुखाय मार्गं चिन्तयामास; सखी-स्नेहिता स्वहिताय, मन्तरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चयं कृतवती। मन्तरा अतिसन्तुष्टा, यथा कार्यं सिद्धम्; ततः रानी, कोपिता, दृढनिश्चया अभवत्। सा दुर्बला, विषण्णा, भूमौ शयाना, भ्रूभिः कुटिलाभिः; तदा दिव्यं माल्यं, दिव्याभरणानि च—कैकय्याः त्यक्तानि—भूमौ पतितानि। सा कोपगृहे पतिता, मलिनवस्त्रधारिणी, भूमिं कुटिलां कृतवती, यथा तारा नभः कुर्युः। तस्याः केशः एकबन्धेन बद्धः, यथा किंनरी जीवहीना; राजा रामस्य अभिषेकं आज्ञापयामास। स्वनिग्रहवान् राजा, प्रियायाः प्रीत्यर्थं योग्यः, अन्तःपुरं प्रविष्टः; सः तेजस्वी, कैकय्याः उत्तमं गृहम् प्रविष्टः। तत् गृहम् यथा श्वेतमेघयुक्तं नभः, राहुग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरकुक्कुटैः पूर्णं, बकहंसशब्दैः निनादितम्। वाद्यशब्दैः निनादितम्, कुब्जवामनदासीभिः पूर्णम्, कुटीरचित्रगृहेषु शोभितम्, चम्पक-अशोकवृक्षैः भूषितम्। दन्त-रजत-सुवर्णमञ्चैः उपशोभितम्, सदा पुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः च शोभितम्। उत्तमदन्त-रजत-सुवर्णासनैः आवृतम्, विविधं खाद्य-पेय-भक्ष्यैः समृद्धम्। रत्नाभरणैः भूषितम्, यथा देवालयम्; एवं महराजः स्वसौन्दर्यपूर्णं अन्तःपुरं प्रविष्टः। राजा उत्तमशय्यायां कैकयीं न दृष्टवान्; कामेन पूर्णः, रमणीयतायाः इच्छया, पुरुषश्रेष्ठः तां अन्वेष्टुम् आरब्धवान्।