मन्थरे तव मुखं निर्मलचन्द्रसमानं, शुद्धं तेजस्वि च दृश्यते। मणिमयेन काञ्चनबन्धेन भूषितं तव समुन्नतशुद्धस्निग्धस्फाटिकश्रोणिभागं विलोकयामि। सुस्थितोरु, दीर्घपादद्वयं च तव, मन्थरे, सुकुमारशुक्लवाससा भूषितं सुशोभनोरु युगलं दृष्ट्वा हर्षितास्मि। मम पुरतः यदा त्वं गच्छसि, हे अतिशयशोभने, तदा त्वं स्वर्णमणिविलसितेव दीप्यसे। यानि सहस्राणि मायाविद्यानि शम्बरासुराधिपस्य आसन्, तानि सर्वाणि तव हृदि प्रविष्टानि, अपराणि च सहस्राणि तत्रैव संस्थितानि। यद् दीर्घं चक्रनाभिसदृशं तव पृष्ठं, तदपि तवैव शोभां वहति। त्वयि स्थितानि बुद्धिः, नीतिशास्त्रज्ञानं, मायाश्च सर्वाः। अतः, हे कुब्जे, अहं तुभ्यं सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, राघवश्च वनं गच्छति, तदा त्वां शुद्धेन सुवर्णेन अभिषिञ्चामि। यदा तव कामः सिद्धः स्यात्, त्वं च प्रमुदिता भविष्यसि, तदा तव पृष्ठं सुवर्णेन लेपयिष्यामि, मुखे च मणिमयमङ्कं स्थापयिष्यामि। अहं तव कृते दिव्याभरणानि निर्मापयिष्यामि, हे कुब्जे, त्वं च शुभवस्त्रधारिणी देव्येव विचरिष्यसि। चन्द्रसमानप्रभामुखी, अतुल्यरूपा, त्वं उत्तमगत्याऽन्याः स्त्रियः स्पर्धयिष्यसि। अन्याः कुब्जाः सर्वाभरणभूषिताः तव पदयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम सदा सेवां करोति। एवं स्तुत्वा कैकेयी तां मन्थरां शुद्धशय्यायां शयानां, वेदिकायां दीपशिखेव, इदं वचः उवाच। "यदा सलिलं नास्ति, सेतुः व्यर्थः भवति, हे शुभे, उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं च अन्विष्य।" इति प्रेरिता सा महाराजपत्नी, विशाललोचना, सौभाग्येऽप्यहंभावरहिता, मन्थरया सह क्रोधगृहं प्रविवेश। सा महाभागा, उत्तमवस्त्रालंकारयुक्ता, शतसहस्राणि मुक्ताहाराणि, उत्तमान्यभरणानि च अपाकरोत्। ततः सुवर्णवर्णा, कुब्जावाक्यवशगा कैकेयी, भूमौ उपविष्टा, मन्थरां प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"अत्र, हे कुब्जे, त्वं राज्ञे मम मृत्युवृत्तान्तं निवेदय; अथवा यदा राघवो वनं गच्छति, भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न सुवर्णस्य, न रत्नानां, न भोजनपानयोः मे कामः; यदि रामः अभिषिक्तो भविष्यति, मम जीवितस्य अत्रैव समाप्तिः।" तदा कुब्जा, अतितीक्ष्णैः वचोभिः, पुनः रानीं राजपत्नीं, भरतजननीं, रामसम्बद्धं हिताहितं वाक्यं उवाच। "यदि राघवः राज्यं निश्चितं प्राप्नोति, तदा त्वं तव पुत्रश्च क्लेशं प्राप्स्यथः; अतः, हे कुलवधू, प्रयतस्व यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवेत्।" इति कुब्जया गाढदुःखिता, बारं बारं तिक्ष्णवचोभिः ताडिता सा रानी, हृदि हस्तौ स्थाप्य, विस्मयेन कोपेन च कुब्जां पुनः पुनरुपालभत। "यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं तत् निवेदयिष्यसि, हे कुब्जे; अथवा यदा राघवः दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामान्वितः सुखं प्राप्स्यति। न शय्यायाः, न हारस्य, न चन्दनस्य, न लेपनस्य, न भोजनपानयोः मे इच्छा; यदि राघवः अत्र वनं न गच्छति, तर्हि ममात्र किंचिदपि न रोचते, न च जीवितमेव।" एवं भयानकं वचनं उक्त्वा सा तेजस्विनी रानी, सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयानां दिव्यांगनां इव पपात। कोपसमुत्थिततमसा मुखं छन्नं, उत्तममाल्यरत्नानि त्यक्त्वा, सा राजपत्नी विषण्णा बभूव, यथा तिमिरावृतं नभः ताराभिः रहितम्। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः। यदा पापिनी कुब्जया रानी तीक्ष्णं ताडिता, सा भूमौ पपात, विषविद्धेव दिव्यांगना। सा तेजस्विनी रानी, कृतनिश्चया, मन्थरायै सर्वं विवृणोति स्म। दुःखिता, मन्थरावाक्यविमूढा, सा दीर्घं दीप्तमुष्णं श्वासमुत्सृज्य, नागकन्येव व्यथिता। किञ्चित्कालं सुखहेतुम् आलोक्य, सखीहितं स्वार्थं च चिन्तयित्वा, मन्थरायाः उपदेशं शृत्वा, निश्चयं कृतवती। मन्थरा तु साधितार्थेव हृष्टा बभूव; रानी च कोपवशात् दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला विषण्णा भूमौ शयानां भ्रुकुटिं कृत्वा, तस्याः माल्यानि दिव्यान्यभरणानि च— कैकेय्या त्यक्तानि भूमौ पतितानि। तानि माल्याभरणानि तया निक्षिप्तानि। सा क्रोधगृहं पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विकीर्णां कृत्वा, यथा नक्षत्राणि नभसि। एकबन्धेन पिङ्गलकेशा, प्राणहीनया किंनरीव, सा शयिता बभूव; महराज्ञा तु राघवाभिषेकः पूर्वमेवाज्ञापितः। ततः स्वधर्मनिष्ठः राजा, प्रियकामः, अन्तःपुरं प्रविवेश; सः श्रीमान् कैकेय्याः श्रेष्ठं गृहम् अगच्छत्। तत् गृहम् आकाशमिव श्वेतमेघयुक्तं, राहुग्रस्तचन्द्रमिव, मयूरविहङ्गैः कूजनैः, बकहंसस्वनैः च पूरितम्। वाद्यमृदङ्गनिनादैः, कुब्जवामनदास्यैः, कुटिलमण्डपचित्रशालाभिः, चम्पकाशोकवृक्षैः च शोभितम्। हस्तिदन्तरजतसुवर्णमञ्चैः, नित्यपुष्पफलवृक्षैः, जलाशयैः च समलंकृतम्। उत्तमास्तरणैः, हस्तिदन्तराजतसुवर्णमयैः, विविधैः भोज्यपेयैः, सर्वरसैः च समुपेतम्। रत्नाभरणैः भूषितं, देवानामिव वासगृहम्, तं महात्मा राजा स्वसौम्यं अन्तःपुरं प्रविवेश।