तदा कैकेयी, विस्मिता सती, परमसुन्दरी च, मन्थरां सम्बोध्य प्राह—"नाहं तव बुद्धिं तिरस्करोमि, या त्वं उत्तममपि उत्तमेषु वदसि। पृथिव्यां सर्वासु कुब्जासु त्वमेव प्राज्ञतमा; त्वमेव मम हिते सदा प्रवृत्ता, शुभेच्छा च। अहं न जानामि किं राज्ञा संकल्पितमिति, हे कुब्जे! अन्याः कुब्जाः दूषितचेतसः, वञ्चकाः, अतीव दुष्टाश्च भवन्ति। त्वं तु मनोहरदर्शना, वातेन विकुर्विता पद्मेव नम्राङ्गी; ऊरुधरा च स्थूलवक्षः, ऊरुशिरसि सुस्थिता। अधस्तात् तव शान्तं उदरं नविनाभिसमं सन्निविष्टं, स्फीतश्रोणिः सुनीलस्तनयुग्मा च। तव मुखं निर्मलं, पूर्णचन्द्रसमं, मन्थरे, तव च श्रोणिः मणिमयेन काञ्चनमेखलया विभूषिता। सुस्थिता जानुनी, दीर्घपादौ च, शुभे वस्त्राणि धारयन्ती, त्वं मन्थरे, सुशोभनोरुका। यदा त्वं मम पुरतः गच्छसि, हे अतीव सुन्दरी, तदा त्वं दीप्तिमन्ती दृश्यसे; ये सहस्रशः मायाविद्या शम्बरासुरपतिना युता आसन्, ताः सर्वाः तव हृदि प्रविष्टाः, अपि चान्याः सहस्रशः। तवैव सा दीर्घा पीठिका, यानयोकसदृशी विकटा। बुद्धिर्युक्तिः, नीतिशास्त्रं, मायाश्च सर्वाः त्वयि स्थिताः; अत्र, हे कुब्जे, अहं तव सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः स्यात्, राघवश्च वनं गतः, तदा त्वां शुद्धेन सुवर्णेन अभिषेचयिष्यामि। यदा त्वं काममाप्त्वा प्रमुदिता स्याः, तदा तव पीठिकायाः सुवर्णलेपनं करिष्यामि; तव च मुखे मणिमयतिलकं विभूषयिष्यामि। अहं तव कृते दिव्यानि भूषणानि निर्मापयिष्यामि, हे कुब्जे; उत्तमवस्त्राणि धारयन्ती, त्वं देवीव विचरिष्यसि। पूर्णचन्द्रसमानमुखी, अनुपमरूपा, त्वं सुशोभनगमना गमिष्यसि, प्रतिद्वन्दिनीः स्पर्धमानाः करिष्यसि। अन्याः कुब्जाः सर्वाभरणभूषिताः तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम सदा सेवां करोति।" एवं स्तुत्वा कैकेयी तस्यै वचः उवाच, या शुद्धशय्यायाम् उपविष्टा, होमकुण्डे ज्वलितशिखेव। "यदा जलं नास्ति, तदा सेतुर्निष्फलः, हे शुभे! उत्थाय, यत् कल्याणं तत् कुरु, राजानं च अन्विष्य।" इति प्रेरिता सा महाराजपत्नी, विशाललोचना, अदृष्टसौभाग्यगर्वा, मन्थरया सह कोपगृहं जगाम। सा तु महादेवी, परमसदृशा, शतानि सहस्राणि मुक्ताहाराणां, दिव्याभरणानि च अपाकरोत्। अथ सुवर्णवर्णा, मन्थरावाक्यवशगा, कैकेयी, भूमौ उपविष्टा, मन्थरां वाक्यमुवाच—"अत्र, हे कुब्जे, त्वं राज्ञे निवेदय कि अहं मृतास्मि; अथवा यदा राघवो वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मम सुवर्णे, न मणिषु, न भोज्ये, न पेये च अभिलाषः; यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, तदा मम आयुः समाप्तम्।" तत् पुनः कुब्जा धृष्टतरैः वाक्यैः, राजपत्नीं, भरतजननीं, हिताहितं च रामस्य विषये, पुनः उवाच। "यदि राघवः राज्यं निश्चितमवाप्स्यति, तर्हि त्वं तव पुत्रश्च दुःखमवाप्स्यथः; अतः, हे महाभागे, प्रयतस्व, यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः स्यात्।" एवं तया कुब्जया तीव्रैः वचोभिः पुनः पुनः विक्षिप्ता, सा महाराजपत्नी, हृदि हस्तौ स्थापयित्वा, विस्मयात् क्रुद्धा, कुब्जां पुनः पुनः तुदन्ती वचोवदत्। "यदा अहं यमलोकं गता, तदा त्वं निवेदयिष्यसि, हे कुब्जे; अथवा यदा राघवो दीर्घकालं वनं गतः, तदा भरतः काममाप्त्वा समृद्धिं गमिष्यति। न शय्या, न माल्यं, न चन्दनं, न लेपनं, न भोज्यं, न पेयं, न किञ्चिदिह इच्छामि; यदि राघवः अत्रतः वनं न गच्छति, तर्हि मम जीवितेऽपि न स्पृहयामि।" एवं घोरतरमिदं वाक्यं उक्त्वा, सा दीप्तिमती महाराजपत्नी, सर्वाणि भूषणानि परित्यज्य, भूमौ शय्यां कृत्वा, दिव्याङ्गना पतिता इव। सा क्रोधान्धकारेण आवृता, उत्तममाल्याभरणानि परित्यज्य, पतिव्रता, शोकसन्तप्तेव, नभः तमसा संवृतं तारा रहितमिव बभूव। इदानीं शृणु दशमस्सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे। यदा सा महाराजपत्नी, पापया कुब्जया तुदिता, भूमौ पतिता, दिव्याङ्गना विषदग्धेव। सा निश्चयं कृत्वा, यत्कर्तव्यं तद् मन्थरायाः प्रकाशयामास, विवेकपूर्वकम्। दुःखिता च दृढनिश्चया, मन्थरावाक्यविमूढा, दीर्घं श्वासमुत्सृज्य, फणिन्येव। क्षणमेकं सुखोपायं चिन्तयित्वा, सखीहिते प्रवृत्ता, मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चयं कृतवती। तदा मन्थरा परमप्रसन्ना, स्वार्थसिद्धिमिव लब्धवती; ततो महाराजपत्नी क्रुद्धा दृढनिश्चया बभूव। सा दुर्बला, शोकसमन्विता, भूमौ शय्या कृत्वा, भ्रुकुटीभिः विकटवदना, तस्याः माल्यानि दिव्यानि भूषणानि च—कैकेय्या परित्यक्तानि—भूमौ न्यपतन्। सा क्रोधगृहे पतिता, मलिनवस्त्रा, भूमिं विरूपयन्ती, यथा तारागणाः नभः। तस्याः केशाः एकबद्धाः, किन्नरीनिव जीवितं विना; तत्रैव तदा महाराज्ञा रामस्याभिषेकः समादेशितः। ततः स्वधर्मनिष्ठो राजा, प्रियकामः, अन्तःपुरं प्रविवेश; सः श्रीमान् कैकेय्याः श्रेष्ठं प्रासादं प्रविवेश।