कैकेयी स्वजनैः सह समवेताभूत्, स्वात्मन्यवस्थितचित्ता, विश्वस्तैः पुरुषैः परिवृता च, सुतस्य सुरक्षितत्वमवगच्छन्ती मन्यते यदा समयः आगच्छति, तदा राजा अपि निःशङ्कः भविष्यति। ततः मन्थरा तां प्रवृत्तिम् उपलक्ष्य कैकेयीं प्रति सूचयति—त्वं राजानं रामाभिषेकसङ्कल्पात् निवर्तय, तस्य निश्चयात् प्रत्यावर्तय च; त्वं खलु तया स्त्रीया सन्मानेनाविष्टा, यथार्थतो दुःखमपि सुखरूपेण स्वीकृतमिति। एवं ह्युक्त्वा, मन्थरायाः वचोभिः प्रमादितेव कैकेयी, प्रमोदिता च, तस्याः वचनेन बालिका इव प्रमोहिता, तस्यै मन्थरायै हर्षेण प्रत्युवाच। आश्चर्ययुक्ता, परमसुन्दरी सा कैकेयी, मन्थरां प्रति प्राह—त्वं यत् उत्तमं वदसि, तव प्रज्ञां न अवज्ञये; त्वमेव हि पृथिव्यां सर्वासां कुब्जानां मध्ये प्रज्ञया श्रेष्ठा, मम हिताय नित्यं प्रवृत्ता च। न हि अहं राज्ञः अभिप्रायं विज्ञातुं शक्ताऽसम्, हे कुब्जे! कुब्जाः केचन दुष्टभावाः, कुटिलाः, अतीव पापकर्मिणश्च भवन्ति। त्वं तु सुन्दरी, वातेन विक्षिप्तकमलमिव वक्रा, तव वक्षः स्कन्धसंश्रितं, दृढं च स्तनयोः मध्ये प्रतिष्ठितम्। अधस्तात् तव शान्तं उदरं, सुस्थूलनाभिसदृशम्, श्रोणिः पूर्णा, स्तनौ सुशोभनौ। तव मुखं निर्मलचन्द्रसमं, मन्थरे, त्वं हि दीप्तिमती; तव चिक्कणाः श्रोणयो रत्नमेखलया भूषिताः। तव जानुनी सुस्थिते, पादौ दीर्घौ, त्वं शुभ्रवस्त्रधारिणी, सुश्लक्ष्णजानुका। यदा त्वं मम पुरतः गच्छसि, हे परमसुन्दरी, तदा त्वं दीप्तिमन्ती दृश्यसे; ये सहस्राणि मायाविद्याः शम्बरस्यासन्, ताः सर्वाः तव हृदि प्रविष्टाः, अन्याश्च सहस्रशः; तवैव सा दीर्घा वक्रा च पृष्ठदेशः, रथनाभिसदृशा। त्वयि बुद्धिः, राज्यनीतिः, मायाविद्याश्च वसन्ति; अत्र, हे कुब्जे, अहं तुभ्यं सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, रामश्च वनं गमिष्यति, तदा त्वां शुद्धेन सुवर्णेन अभिषिञ्चामि, हे सुन्दरी। यदा त्वं काममाप्तवती हर्षिता भविष्यसि, तदा तव पृष्ठे सुवर्णं लिप्स्ये, तव मुखे रत्नमय्या तिलकं धारयिष्ये। अहं तुभ्यं दिव्यानि भूषणानि कारयिष्यामि, हे कुब्जे; उत्तमवस्त्रधारिणी त्वं देवतीव विचरिष्यसि। चन्द्रसमानमुखी, अनुपमसौन्दर्या, त्वं उत्तमगत्याऽन्याः स्पर्धिनीः कुरुषे। अन्याः कुब्जाः सर्वाभरणभूषिताः तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम नित्यं सेवां करोति। एवं स्तुत्वा, कैकेयी तस्यै वचनमब्रवीत्, या शुद्धशय्यायां शयानाऽग्निशिखेव वेदिकायामिव आसीत्। सा प्राह—यदा जलं नास्ति, सेतुर्निष्फलः; अतः उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं गन्तुम् आरभस्व। एवमुत्साहिता सा रानी, विशाललोचना, न स्वसौभाग्ये गर्विता, मन्थरया सह कोपगृहं प्रति जगाम। सा महाभागा, उत्तमदर्शनी, शतसहस्राणि मुक्ताहाराणि, दिव्यानि भूषणानि च अपास्य, सुवर्णवर्णा, मन्थराया वशे स्थित्वा, भूमौ उपविवेश, तत्र मन्थरां प्राह— इह, हे कुब्जे, राज्ञे वद—मया मृतया इति; अथवा यदा रामो वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मम सुवर्णे, न रत्नेषु, न अन्नपाने वा स्पृहाऽस्ति; यदि रामोऽभिषिक्तो भविष्यति, एष मे प्राणान्तः। ततः सा कुब्जा, अतिवाचालैः वाक्यैः पुनः रानीं राजपत्नीं सम्बोध्य, भरतजननीं रामस्य विषये हिताहितं च वदति। यदि रामो राज्यं निश्चितं प्राप्स्यति, तर्हि त्वं च तव च सुतः दुःखम् आप्स्यथः; अतः, हे महाभागे, प्रयत्नं कुरु, यथा तव सुतो भरतः अभिषिक्तः भवेत्। एवं मन्थरायाः तीक्ष्णैः वचोभिः बारं बारं विदारिते, रानी, हृदि हस्तौ स्थाप्य, महान्विस्मयेन, कोपेन तां पुनः पुनः प्रत्युपालभत। यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं कुब्जे, तत् निवेदय; अथवा यदा रामो दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामानवाप्य सुखी भविष्यति। न मम शय्यायाम्, न माल्ये, न चन्दने, न लेपने, न अन्नपाने वा काचिद् इच्छा; यदि रामो अत्र न वनं गच्छति, अहं जीवितमपि न स्पृहये। एवं घोरतमं वचनं उक्त्वा, सा दीप्तिमती रानी, सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयानाऽभूद्, यथा दिव्याङ्गना विषेण पतिता। तस्याः मुखं कोपान्धकारेण आवृतम्, उत्तममाल्यभूषणानि च त्यक्तानि, सा राजपत्नी विषण्णा बभूव, यथा नक्षत्रैः रहितं तमसि आच्छन्नं नभः। शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डस्य दशमः सर्गः। यदा रानी पापया कुब्जया कठोरं प्रलपिता, सा भूमौ शयानाऽभूत्, यथा दिव्याङ्गना विषग्रस्तेव। सा निश्चयमाकरोत् कर्तव्यस्य, दीप्तिमती रानी शनैः मन्थरायै सर्वं विवृणोति, विवेकपूर्णया। मन्थरावाक्यैः विह्वला, दुःखिता, दृढनिश्चया, सा दीप्तिमती दीर्घं उष्णं च निश्वस्य, सर्पकन्येव। क्षणमेकं सुखकारणं चिन्तयित्वा, सा स्वमित्रे स्वहिते च निष्ठिता, मन्थरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निश्चितवती। मन्थरा अतिप्रीता बभूव, यथा स्वार्थमवाप्तवती; तदा रानी क्रुद्धा निश्चयं कृतवती। सा दुर्बला, दुःखिता, भूमौ शयिता, भ्रुकुटिं कृत्वा; ततः तस्या दिव्यमाल्यानि, भूषणानि च— —कैकेय्या परित्यक्तानि, भूमौ पतितानि; तानि माल्यभूषणानि तया त्यक्तानि।