रामस्य वने निवासात् प्रत्यागमने तव पुत्रः अन्तः बहिश्च दृढमूलो भविष्यति। सः मित्रैः सहितः, स्वसंयतः, विश्वस्तपुरुषैः परिवृतः सुरक्षितः स्थास्यति, इति मम विश्वासः। एवं काले राजा अपि निर्भयः भविष्यति। त्वं राजानं रामस्याभिषेकनिश्चयात् निवर्तय, तस्य निश्चयात् प्रतिषेधय; ह्येषा त्वां सौभाग्यरूपेण आपदं स्वीकर्तुं प्रेरितवती। एवं मन्तरायाः वचनेन मोहिताभूत् कैकेयी हर्षिता, तदा तस्यै वाक्यम् उवाच; सैषा ह्यनया कुब्जया वाक्येन बालिका इव प्रमत्ता नीताभूत्। सा कैकेयी, आश्चर्ययुक्ता, अतिशयसुन्दरी, मन्तरां प्रति उवाच—"नाहं तव बुद्धिं अवमानये, त्वं हि श्रेयः श्रेयांसि भाषसे। पृथिव्यां सर्वासु कुब्जासु त्वमेव प्रज्ञायाः श्रेष्ठा; त्वमेव मम हिते सदा प्रवृत्ता, शुभेच्छु च। अहं न अवेदं यत् राजा किमर्थं इच्छति, हे कुब्जे; कुब्जाः च केचन दुष्टाः, कुटिलाः, अतिदुष्टाचरणाः भवन्ति। त्वं तु सुन्दरी, वातेन कम्पितपद्मवद् वक्रा; तव उरः स्कन्धात् ऊर्ध्वं, स्थिरं च वक्षसि प्रतिष्ठितम्। अधस्तात् तव शान्तं उदरं, सुशोभितनाभिवत्; तव श्रोणिः पूर्णा, स्तनौ च सुशोभितौ। तव मुखं निर्मलचन्द्रसदृशम्—मन्ये त्वं दीप्तिमती मन्तरे; तव सुशुद्धश्रोणिः मणिमेखलया भूषिता। तव ऊरू सम्यग्विन्यस्तौ, पादौ दीर्घौ च सुप्रसारितौ; त्वं मन्तरे, सूक्ष्मवस्त्रधारिणि, सुशोभनोरूधारिणि। यदा त्वं मम पुरतः गच्छसि, हे अतिसुन्दरी, तदा त्वं दीप्तिमती दृश्यसे; ये सहस्राणि मायाविधानि शम्बरस्य असुरेशस्य आसन्—तानि सर्वाणि तव हृदये प्रविष्टानि, अन्यानि च सहस्रशः। तव तद्वक्रं पीठं, रथयोकसदृशं दीर्घं च, तव एव। बुद्धिः, नीतिशास्त्रज्ञानं, मायाश्च सर्वाः तव अन्तः वसन्ति; अत्र, हे कुब्जे, अहं तुभ्यं सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः स्यात्, रामश्च वने गच्छेत्, तदा त्वां शुद्धेन सुवर्णेन अभिषेक्ष्यामि, हे सुन्दरी। यदा त्वं कामं प्राप्य प्रमुदिता भविष्यसि, तदा तव पृष्ठे सुवर्णं लेप्स्यामि, तव मुखे च मणितिलकं स्थापयिष्यामि। अहं तुभ्यं दिव्यानि भूषणानि कारयिष्यामि, हे कुब्जे; उत्तमवस्त्रधारिणी त्वं देवीव यास्यसि। तव मुखं चन्द्रसदृशं, रूपेण अनुपमं, त्वं उत्तमगमनेन यास्यसि, तव प्रतिद्वन्द्वीः स्पर्धाम् आप्स्यन्ति। अन्याः कुब्जाः, सर्वाभरणभूषिताः, तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम सदा सेवां करोति। एवं स्तुत्वा कैकेयी तस्यै वाक्यम् उवाच, सा शुद्धशय्यायां शयाना, होमकुण्डे अग्निशिखेव। "यदा जलं नास्ति, सेतुर्व्यर्थः; अतः उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं गच्छ।" इति उक्ता सा राज्ञी, सौभाग्ये अहंकाररहितया विस्तीर्णनेत्रया, मन्तरया सह कोपगृहम् अगच्छत्। सा महाभागा, उत्तमवस्त्राभरणधारिणी, स्वमेकैकं सहस्रशः मुक्ताहारं च दिव्याभरणानि च अपास्य, सुवर्णवर्णा मन्तरावाक्यवशगा कैकेयी तत्र भूमौ उपविष्टा, मन्तरां प्रति वाक्यम् उवाच—"अत्र, हे कुब्जे, त्वं राज्ञे निवेदय माम् मृताम्; यदा राघवः वनं गच्छति, भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मे सुवर्णे, न रत्नेषु, न भोज्ये, न पेये स्पृहा; यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, एषा एव मम आयुः समाप्तिः।" तदा सा कुब्जा, अतिशयधृष्टया वाचा, पुनः राज्ञीं, राजपत्नीं, भरतमातरं, रामस्य विषये हिताहितमिश्रं वाक्यं उवाच। "यदि राघवः नूनं राज्यं प्राप्नोति, तदा त्वं च तव पुत्रश्च दुःखं प्राप्स्यथः; अतः, हे महाभागे, प्रयत्नं कुरु यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः स्यात्।" एवं कुब्जया तीव्रैः वचोभिः विदारिताभूत्, सा राज्ञी, हृदि हस्तौ स्थापयित्वा, महान् विस्मयेन पुनः पुनः कोपेन कुब्जां तिरस्कारं चकार। "यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं निवेदयिष्यसि, हे कुब्जे; अथवा यदा राघवः दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामान् प्राप्य समृद्धः भविष्यति। न मे शय्यायाम्, न मालायाम्, न चन्दने, न लेपे, न भोज्ये, न पेये स्पृहा; यदि राघवः इह वनं न गच्छति, अहं जीवितम् अपि न इच्छामि।" इति भीषणतमं वाक्यं उक्त्वा, सा दीप्तिमती राज्ञी सर्वाणि भूषणानि त्यक्त्वा, भूमौ शयानाभवत्, इव दिव्यनारी विषेण पतिता। तस्याः मुखं क्रोधान्धकारेण आवृतम्, उत्तममालाभरणानि त्यक्तानि, सा राजपत्नी शोकवशा अभवत्, यथा नक्षत्राणि तमसि आच्छन्ने दिवि न दृश्यन्ते। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः कथ्यते। सा राज्ञी, पापया कुब्जया तीव्ररूपेण तिरस्कृता, भूमौ शयाना दिव्यनारीव विषग्रस्ताभवत्। सा दीप्तिमती राज्ञी, यत् कर्तव्यं, तद् धृढनिश्चया, मन्तरायै सर्वं विवृणोति, विवेकपूर्वकम्। सा दुःखिता, निश्चिता, मन्तरावाक्यविमूढा, दीर्घं श्वसन्ती, दीप्तिमती, फणिन्येव दीर्घं श्वसन्ती। क्षणं सा स्वहितं चिन्त्य, सखीहिते च, मन्तरायाः उपदेशं श्रुत्वा, निर्णयं कृतवती। तदा मन्तरा अतिप्रीता, लक्ष्यसिद्धिरिव; ततः राज्ञी, कोपसंयुक्ता, निश्चयं कृतवती। सा दुर्बला, शोकवशा, भूमौ शयाना, भ्रूकुटिं कृत्वा, तदा तस्याः दिव्यामाल्याभरणानि अपि त्यक्तानि।