राघवस्य वनवासेन तस्य राघवो न भविष्यति, भरतः च शत्रुनिर्मुक्तः तव पुत्रः राज्यं प्राप्स्यति। यदा राघवः वनात् प्रत्यागच्छति, तव पुत्रः बहिरन्तरं दृढमूलः भविष्यति। स मित्रैः सहितः, आत्मसंयमितः, विश्वस्तपुरुषैः समन्वितः सुरक्षितः भविष्यति; मम मतं, राजा अपि तदा निर्भयः भविष्यति। अतः त्वं राजानं राघवस्याभिषेकसंकल्पात् निवारय; त्वं तया दुर्भाग्यं सौभाग्यरूपेण स्वीकृतः। तत्प्रकारं मन्तरायाः वचोभिः मोहितायाः, कैकेयी हृष्टा विश्वासपूर्वकं मन्तरां प्रति इदं वचनम् उवाच। 'त्वं उत्तमेषु उत्तमं हितं भाषसे, तव बुद्धिं अहं न अवमन्ये। भूमौ सर्वासु कुब्जासु त्वमेव विवेके श्रेष्ठा, तव हिते त्वमेव नित्यं सम्यक् अनुवृत्ता। अहं न अवगच्छं यद् राजा चिन्तयति, हे कुब्जे, अन्याः कुब्जाः दुष्टाः, कुटिलाः, अतीव पापाः। त्वं तु दर्शने रम्या, वातेन कमलमिव वक्रा; तव उरः स्कन्धात् उद्गतः, स्तनान्तरे दृढः स्थितः। अधः तव शान्तं उदरं सम्यक् नाभिवत् विन्यस्तम्; तव स्फिगौ पूर्णे, स्तनौ च सुगोलौ। तव मुखं निर्मलचन्द्रवत् शुद्धं, त्वं मन्तरे प्रकाशसे; तव सुवर्णमणिमेखलया भूषिते स्फिगौ दीप्ते। तव जंघे सम्यक् स्थिते, पादौ दीर्घे, विस्तीर्णे; त्वं मन्तरे, उत्तमवस्त्रधारिणी, सुशोभितजंघा। यदा त्वं मम पुरतः चलसि, हे अतीव रम्ये, तदा त्वं दीप्तिमती; शम्बरस्य, असुराधिपतेः, सहस्रविद्याः याः आसन्—ताः विद्याः तव हृदये प्रविष्टाः, सहस्रशः अन्याः अपि। तव पृष्ठं रथयुगवत् दीर्घं वक्रं च। तव विवेकः, राज्यविद्या, विद्याः च सर्वाः तव मध्ये स्थिताः; अतः, हे कुब्जे, अहं तव सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, राघवः वनं गच्छति, हे रम्ये, तदा अहं तव शुद्धं सुवर्णं अभिषेकं करिष्यामि। यदा त्वं कामं प्राप्तवती हर्षिता च, तदा अहं तव पृष्ठे सुवर्णं लेपयिष्यामि; तव मुखे मणिमयः तिलकः शोभनः स्थापयिष्यामि। तव कृते उत्तमाभरणानि निर्मास्ये, हे कुब्जे; उत्तमवस्त्रधारिणी, त्वं देवतासमानं विचरिष्यसि। चन्द्रसमानं तव मुखं, अनुपमं सौन्दर्यं, त्वं उत्तमगत्या चलिष्यसि, तव प्रतिद्वन्दिन्यः स्पर्धिष्यन्ति। अन्याः कुब्जाः, सर्वाभरणैः भूषिताः, तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम नित्यं सेवां करोषि। एवं स्तुत्वा, कैकेयी शुद्धशय्यायां शयाना, अग्निशिखेव वेदीस्थिता, तस्या मन्तरायाः इदं वचनम् उवाच। 'यदा जलं नास्ति, सेतुं व्यर्थं; हे शुभे, उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं अन्वेष।' एवं प्रेरिता, राणी, विस्तीर्णे नेत्रे, सौभाग्ये अहंकाररहिते, मन्तरया सह क्रोधगृहं जगाम। सा उत्तम्या योग्यं, सहस्राणि मुक्ताहाराणि, शोभनाभरणानि च अपाकरोत्। ततः सुवर्णवर्णा, मन्तरायाः वाक्यवशा, कैकेयी भूमौ उपविश्य, मन्तरां प्रति इदं वचनम् उवाच। 'हे कुब्जे, इह राजानं प्रति मम मृत्यं निवेदय; यदा राघवः वनं गच्छति, भरतः राज्यं प्राप्स्यति। मम सुवर्णस्य, रत्नानां, भोजनपानस्य वा इच्छां नास्ति; राघवस्य अभिषेके मम जीवितस्य अन्तः।' ततः कुब्जा, अतीव धैर्ययुक्तं वचनम् पुनः राण्यै, राजपत्नी, भरतजनन्यै, राघवसंबन्धे हिताहितं च उवाच। 'यदि राघवः राज्यं निश्चितं प्राप्नोति, तदा त्वं तव पुत्रः च दुःखं अनुभविष्यथः; अतः, हे उत्तमे, प्रयत्नं कुरु यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवति।' एवं कुब्जया तीव्रं वाक्यैः बारं बारं आहतायाः, राणी, हृदयमुपस्थाय, अतीव विस्मिता, क्रुद्धा कुब्जां पुनः पुनः प्रबोधयति। 'यदा अहं यमलोकं गच्छामि, तदा त्वं कुब्जे निवेदय; अथवा राघवः दीर्घकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामान् प्राप्य सुखी भविष्यति।' 'शय्या, हारं, चन्दनं, लेपं, भोजनपानं वा मम इच्छां नास्ति; यदि राघवः इह वनं न गच्छति, जीवितस्य अपि मम इच्छा नास्ति।' एवं घोरतमं वचनं उच्य, दीप्तिमती राणी सर्वाभरणानि त्यक्त्वा भूमौ शयाना, दिव्यस्त्रीव पतिता। क्रोधोदयस्य तमसा तस्या मुखं आवृतम्, उत्तमहाराभरणैः शोभितं, तानि त्यक्तानि; राजपत्नी विषण्णा, आकाशं तमसा आवृतं तारा रहितमिव अभवत्। शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य आयोध्याकाण्डस्य दशमं सर्गम्। यदा राणी पापिनी कुब्जया तीव्रं प्रबोधिता, भूमौ शयाना दिव्यस्त्रीव विषेण पतिता। सर्वं यथाकर्तव्यं निश्चय्य, दीप्तिमती राणी शनैः मन्तरायै सर्वं विवेचनया प्रकाशयति। मन्तरायाः वाक्यैः मोहितायाः, राणी दीप्तिमती दीर्घं उष्णं श्वासं निष्क्रान्तवती, नागकन्येव। क्षणं सुखं साधयितुं चिन्तयित्वा, मित्रे हिते च प्रवृत्ता, मन्तरायाः उपदेशं श्रुत्वा, स्वं निर्णयं कृतवती। मन्तरा अतीव तुष्टा, स्वार्थं सिद्धमिव; तदा राणी, क्रुद्धा, निश्चयं दृढं कृतवती।