मन्थरा कैकेय्यै सूचयामास—यौ द्वौ वरौ या राज्ञा दशरथेन सुरासुरयुद्धकाले तुभ्यं दत्तौ, तौ त्वं राज्ञः स्मारय, आर्ये! तस्य प्रतिज्ञा न भङ्क्तव्या। यदा स्वयमेव रामो त्वां समुत्थापयिष्यति, महाराजश्च तत्र भविष्यति, तदा त्वं तं वरं वृणीष्व। रामस्य चतुर्दश वर्षाणि—नव च पञ्च च—वनवासो भविष्यतु; पृथिव्यां च भरतः अभिषिक्तः भवतु, नृपश्रेष्ठ। एवं चतुर्दश वर्षाणि यावत् रामो वने वत्स्यति, तावत् तव पुत्रः बलवत्तरः भविष्यति, प्रतिष्ठां च लभते। आर्ये! रामस्य वनवासं वरं वृणुष्व; एवं तव पुत्रस्य सर्वाः कामाः सम्पद्यन्ते, कामिनी। एवं रामे प्रव्राजिते, स रामः न भविष्यति; भरतः च शत्रुविहीनः तव राजा भविष्यति। यदा रामः वनात् प्रत्यागमिष्यति, तदा तव पुत्रः अन्तः बहिश्च दृढं प्रतिष्ठां लभते। सखिभिः सहितः, स्वात्मन्यवस्थितः, विश्वस्तैः पुरुषैः परिवृतः, तव पुत्रः सुरक्षितः भविष्यति; अहं मन्ये, तदा राजा अपि निर्भयः भविष्यति। त्वं राजानं रामाभिषेकसंकल्पात् निवर्तय; या त्वया अनिष्टं श्रेयःरूपेण स्वीकृतम्, तस्य हेतुः सा मन्थरा। तदा कैकेयी, मन्थरायाः वचोभिः मोदिता, विश्वासं च गतवती, प्राह—यथा कन्या पथि भ्रान्ता, तथा सा तया मोहिता। साभिप्रायं वचः मन्थरायै उवाच—नाहं तव बुद्धिं अवज्ञाय वदामि, त्वं श्रेष्ठेषु श्रेष्ठं वदसि। सर्वासां कुब्जानां मध्ये त्वं विवेकिनां उत्तमा; त्वं च मम हितेषु नित्यं प्रियतमा। अहं न अवेदं किम् राजा संकल्पयति, हे कुब्जे! कुब्जाः अन्ये दुष्टाः, कुटिलाः, अतिक्रूराश्च भवन्ति। त्वं तु मनोहररूपा, वातेन विकुर्वाणा पद्मिनीव, तव वक्षः स्कन्धात् उद्गतम्, स्थिरे स्तने। तव शान्तं उदरं नाभिवद् विनीतम्, श्रोणिः विस्तीर्णा, स्तनौ सुशोभनौ। तव मुखं निर्मलं पूर्णचन्द्रसदृशम्; त्वं मन्थरे! शोभसे; तव पीनश्रोणिः रत्नमेखलया भूषिता। तव जानुनी सम्यक् स्थिते, पादौ दीर्घौ, त्वं शुभ्रवस्त्रधारिणी, सुचारुजङ्घा। यदा त्वं मम पुरतः गच्छसि, हे परमसुन्दरी! त्वं प्रकाशसे; या सहस्रविद्या शम्बरस्यासीत्, ताः सर्वाः तव हृदि प्रविष्टाः, अन्याश्च सहस्रशः। तव पीठं रथयोकत्रिवलिवत् दीर्घं, वक्रं च। बुद्धिर्युक्तिः मन्त्रविद्या च सर्वा तव अन्तर्गता; अत्र कुब्जे, अहं तुभ्यं सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, रामश्च वने गच्छति, तदा त्वां सुवर्णेन अभिषेचयिष्यामि। यदा त्वं कामं प्राप्य हृष्टा भविष्यसि, तदा तव पृष्ठं सुवर्णेन लेपयिष्यामि, तव मुखे रत्नतिलकं स्थापयिष्यामि। अहं तव कृते उत्तमानि भूषणानि निर्मापयिष्यामि, कुब्जे; उत्तमवस्त्रधारिणी त्वं देवतेव सञ्चरिष्यसि। तव मुखं चन्द्रवत् प्रकाशते, तव रूपं तु तुलनार्हं नास्ति; त्वं शुभगमना, प्रतिद्वन्दिन्यः तव दर्शनात् स्पर्धिष्यन्ति। अन्याः कुब्जाः सर्वाभरणभूषिताः तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम नित्यं सेवां करोति। एवं स्तुत्वा, कैकेयी शुद्धशय्यायाम् उपविष्टा, होमकुण्डे दीपशिखेव, मन्थरायै वाक्यम् उवाच। "यदा जलं नास्ति, सेतुर्निष्फलः," इति; तस्मात् उत्तिष्ठ, शुभं कुरु, राजानं गच्छ। एवं प्रेरिता सा राजपत्निः, विस्तीर्णनेत्रा, सौभाग्यगर्वेण अदूषिता, मन्थरया सह कोपगृहं जगाम। सा महाभागा, सर्वाभरणानि शतसहस्रशः मुक्ताहारांश्च विमुच्य, तत्र भूमौ उपाविशत्। तदा सुवर्णवर्णा, मन्थरायाः वचनेन वशीकृता, कैकेयी भूमौ उपविष्टा, मन्थरां प्रति वाक्यम् उवाच—"अत्र, हे कुब्जे! त्वं राज्ञे निवेदय कि अहं मृतास्मि; यदा रामो वनं गच्छति, तदा भरतः राज्यं प्राप्स्यति। न मम सुवर्णे, न रत्नेषु, न भोज्यपान्येषु स्पृहाऽस्ति; यदि रामः अभिषिक्तः, एषा मे जीवितस्य समाप्तिः।" तदा मन्थरा, अतिविकटवचोभिः, पुनः रानीं, राजपत्नीं, भरतमातरं, रामस्य विषये हिताहितमिश्रं उपदिशन्ती, उवाच—"यदि रामः निश्चितं राज्यं प्राप्स्यति, तदा त्वं तव पुत्रश्च दुःखमवाप्स्यथः; तस्मात्, आर्ये! प्रयत्नं कुरु यत् तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवेत्।" एवं कुब्जया तीव्रशब्दैः पुनः पुनः ताडिता, सा रानी, हृदि हस्तौ स्थापयित्वा, विस्मयात् कोपयन्ती, पुनः पुनः कुब्जां निन्दन्ती, उवाच—"यदा अहं यमलोकं गमिष्यामि, तदा त्वं कुब्जे निवेदय; अथवा यदा रामः चिरकालं वनं गच्छति, तदा भरतः कामान् प्राप्य समृद्धिं लभते। न मम शय्यायाम्, न माल्ये, न चन्दने, न लेपे, न भोज्यपान्येषु स्पृहा; न किञ्चिद् इच्छामि, नापि जीवितम्, यदि रामो अत्र वने न गच्छति।" एवं भीषणवचनानि उक्त्वा, सा तेजस्विनी रानी सर्वाभरणानि त्यक्त्वा, भूमौ उपशय्य, स्वर्गनारीव पतिता बभूव। तस्याः मुखं क्रोधान्धकारेण आवृतम्, उत्तममाल्यरत्नानि त्यक्तानि, सा राजपत्नी विषण्णा बभूव, यथा नक्षत्राणि तमसा आवृतं नभः। इत्येवं दशमः सर्गः श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे शृणु।