सदा त्वं पतिस्नेहयुक्ता, अस्मिन्नेव न संशयः मम, यत्तव कृते महात्मा राजा अग्निम् अपि प्रविशेत्। स राजा न त्वयि कोपं कर्तुं शक्नोति, न च ते कोपितायाः पश्यितुं समर्थः; तव कृते स राजा प्राणान् अपि त्यजेत्। स राजा तव वचः नातिक्रामितुम् अर्हति; त्वं स्वभावसौम्ये, स्वस्य भाग्यबलं विद्धि। दशरथो राजा मुक्ताफलमणिहेमरत्नानि च बहूनि तुभ्यं दद्यात्; तेषु हृदयं मा स्थापय। यौ तौ वरौ सुरासुरसंग्रामे दशरथेन तुभ्यं दत्तौ, तौ सम्स्मारय तं राजानं, आर्ये; स प्रतिज्ञा न लंघनीया। यदा स्वयम् राघवः त्वाम् उत्तिष्ठति, महात्मा च राजा तत्रैव स्थितः, तदा तं वरं वृणीष्व। रामस्य चतुर्दशवर्षाणि—नव च पञ्च च—वनवासं कुरु, भरतम् च भूमिपालं कुरु, नृपश्रेष्ठ। एवम्, चतुर्दशवर्षाणि रामे वने वसति, तव पुत्रः दृढमूलः स्थिरः च भविष्यति। राज्ञि, एष एव वरः याच्यः—रामस्य वनवासः; तदा तव पुत्रस्य सर्वाः कामाः सिद्धिं यास्यन्ति, कामिनी। एवं रामे प्रव्राजिते, स न पुनः रामः भविष्यति, भरतः च रिपुशून्यः तव कृते राज्यम् प्राप्स्यति। यदा रामः वनात् प्रत्यागच्छेत्, तव पुत्रः अन्तर्बहिश्च दृढमूलः भविष्यति। सुहृद्भिः सहितः, आत्मसंयतः, विश्वस्तपुरुषैः परिवृतः, तव पुत्रः निरभयः भविष्यति, अहम् अपि मन्ये राजा च तदा भीतः न भविष्यति। राजानं रामाभिषेकनिश्चयात् निवर्तय, तं च निरोधय; त्वं तु तया मन्थरया विपत्तिम् इव सम्पद्रूपेण उपनयिता। एवं सन्तुष्टा, निश्चितवती च, कैकेयी मन्थरायै वचः अब्रवीत्; हृष्यन्ती सा कुप्यन्ती च, बाला इव मन्थरया विमोहिता। विस्मिता, परमसुन्दरी च कैकेयी उवाच—"न तव बुद्धिम् अवज्ञाय वदामि, त्वं हि उत्तमेषु उत्तमा हितवादी।" "सर्वासु पृथिव्यां कुब्जासु त्वं प्रज्ञया श्रेष्ठा; त्वमेव सदा मम हिते सम्यक् प्रवृत्ता। अहम् न अवेदम् यत् राजा कर्तुम् इच्छति, हे कुब्जे, कुब्जाः हि सन्ति दुष्टाः, कुटिलाः, अतीव पापाः। त्वं मनोज्ञा दृश्यसे, वातेन विक्षिप्तपद्मवद् वक्राङ्गी; स्तनौ उन्नतौ, उरसि स्थिरौ, श्रोणिः सम्यक् वितता, उदरं शान्तम्, नाभिवद् विन्यस्तम्।" "तव मुखं निर्मलचन्द्रसदृशम्, मन्थरे, त्वं प्रभासि; मणिमयकाञ्चनाभरणेन शोभिते तव श्रोणिः। तव ऊरू सम्यक् विन्यस्तौ, पादौ दीर्घौ, मन्थरे शुभवस्त्रधारिणि, तव जानुनी सुन्दरौ। यदा त्वं मम पुरतः गच्छसि, अतीव सुन्दरी, तदा त्वं शोभसे; याः सहस्रशः मायाः शम्बरस्य असुरपतिः धारयामास, ताः सर्वाः तव हृदि प्रविष्टाः, अन्याश्च सहस्रशः। तद्वत् दीर्घं वक्रं च तव पृष्ठं रथयोकसदृशम्।" "प्रज्ञा, नीतिशास्त्रज्ञता, मायाविद्या च सर्वा तव अन्तः स्थिताः; अत्र, हे कुब्जे, अहम् तव सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, राघवः च वनं गतः, तदा त्वाम् शुद्धेन सुवर्णेन अभिषिञ्चामि, सुन्दरी। यदा त्वं कामम् अवाप्य हृष्टा भविष्यसि, तदा तव पृष्ठे सुवर्णम् आरोपयिष्यामि, मुखे च मणिमयतिलकं स्थापयिष्यामि।" "तव कृते अहम् उत्तमानि भूषणानि निर्मापयिष्यामि, कुब्जे; उत्तमवस्त्रधारिणी त्वं देवीव विचरिष्यसि। तव मुखं चन्द्रसमानप्रभं, रूपेण अनुपमं, त्वं उन्नतगमना, प्रतिद्वन्दिनीं स्त्रियः स्पर्धयिष्यसि। अन्याः कुब्जाः सर्वाभरणभूषिताः तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथा त्वं मम सदा सेवां करोति।" एवं स्तुत्वा कैकेयी तस्यै वचः अब्रवीत्, या शुद्धशय्यायाम् शयाना, वेदीस्थ अग्निवत्। "जलक्षये सेतुर्न निष्प्रयोजनः, भद्रे, उत्थाय शुभं कुरु, राजानम् उपसर्प।" एवं प्रेरिता स राज्ञी, विस्तीर्णलोचना, सौभाग्यगर्वेण अलिप्ता, मन्थरया सह कोपगृहं जगाम। सा महिषी, उत्तमा वस्त्राभरणानि शतानि सहस्राणि च विमुच्य, तत्रैव उपविवेश सुवर्णवर्णा, मन्थरावाक्यवशगा, तथा मन्थरां वचः अब्रवीत्—"अत्र, हे कुब्जे, राजानं प्रति मम मृत्युम् आचक्ष्व; यदा राघवः वनं गमिष्यति, भरतः राज्यं प्राप्स्यति।" "न मम सुवर्णे, न मणिषु, न भोज्ये पान्ये च अभिलाषः; यदि रामः अभिषिक्तः, एष एव मम जीवनस्य अन्तः।" तदा मन्थरा, अतीव कठोरवाक्या, पुनः राज्ञीं, राजपत्नीं, भरतस्य मातरं, रामस्य विषये हिताहितमिश्रं उपदिशन्ती अब्रवीत्— "यदि राघवः नूनम् एतत् राज्यं प्राप्स्यति, तदा त्वं च तव पुत्रः च दुःखम् अनुभविष्यथः; तस्मात्, आर्ये, प्रयत्नं कुरु यथा तव पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भविष्यति।" एवं, मन्थरया तीक्ष्णैः वाक्यैः बारं बारं विदारितहृदया, राज्ञी, हृदि हस्तौ स्थाप्य, विस्मयेन कोपेन च मन्थरां पुनः पुनः उपालभत। "यदा अहम् अत्रतः यमलोकं गमिष्यामि, तदा त्वम् आचक्ष्व, हे कुब्जे; अथवा, यदा राघवः दीर्घकालं वनं गमिष्यति, तदा भरतः कामसंपन्नः समृद्धः भविष्यति।