तदा त्वं मम पतिं प्रति, “यदा इच्छेयं तदा वरौ गृह्णीयामि” इति प्रत्युवाचः, महात्मा तव पतिः तद् अनुमन्यते स्म। अहं तु, हे देवि, एतद् यावत् त्वया न उक्तम्, तावत् न अवेदिषम्। अहम् तु स्नेहात् एषां कथां मनसि स्थापयामि, अद्य त्वं रामस्याभिषेकसमारम्भान् निवर्तय, प्रतिषेधय च। तव पतिं प्रति द्वौ वरौ याचस्व—भरतस्याभिषेकं, रामस्य च चतुर्दशवर्षाणि वनवासम्। यावत् रामः वने वत्स्यति, तावत् तव पुत्रः जनप्रियत्वेन दृढं प्रतिष्ठां लप्स्यते। अद्य कोपगृहं प्रविश, अश्वस्याधिपतेः पुत्रे प्रकोपितेव, भूमौ स्थित्वा मलिनवस्त्रधारिणी च भूत्वा तिष्ठ। न पश्य, न भाषस्व; यदा राजा त्वां कामयमानः शोकार्तः आगमिष्यति, तदा त्वं रुदन्तीव स्थित्वा नापि तं भाषस्व। सदा त्वं पतये प्रियासि—अत्र मम संशयो नास्ति; तव कृते स महाबलः राजा अग्निमपि प्रविशेत्। स त्वयि कुपितायां न कुप्यति, नापि त्वाम् आलोकयितुं शक्नोति; तव कृते प्राणानपि दास्यति राजा। राजा तव वचः नातिक्रामितुम् अर्हति; त्वं स्वभावसौम्ये, स्वभाग्यस्य प्रभावं विद्धि। दशरथः तुभ्यं मुक्ताफलानि, रत्नानि, सुवर्णं, विविधानि भूषणानि दद्यात्; त्वं तेषु हृदयं मा स्थापय। ये द्वौ वरौ देवासुरसंग्रामे दशरथेन तुभ्यं दत्तौ—तान् अस्मिन्नेव समये, हे सुमध्ये, स्मारय; तद्वचनं न भेतव्यम्। यदा रामः स्वयम् त्वां उत्थापयिष्यति, राजा च तत्र भविष्यति, तदा एषः वरः वृणीष्व। रामस्य चतुर्दशवर्षाणि—नव च पञ्च च—वनवासः, भरतस्य भूम्यां राज्याभिषेकः भवतु, हे नृपश्रेष्ठ। यावत् रामः वने वसति, तावत् तव पुत्रः दृढं स्थास्यति, मूलं स्थापयिष्यति, प्रतिष्ठां लप्स्यते। अतः, हे देवि, एषः वरः याच्यतां—रामस्य वनवासः; एवं तव पुत्रस्य सर्वे अभिलाषाः सिध्यन्ति, हे कामयमाना। एवं रामे प्रव्राजिते, स रामो न भविष्यति, भरतः च रिपुवर्जितः तव कृते राजा भविष्यति। यदा रामः वनात् प्रत्यागमिष्यति, तदा तव पुत्रः अन्तर्बहिश्च दृढं प्रतिष्ठितः भविष्यति। मित्रैः सह, स्वात्मन्यवस्थितः, विश्वस्तजनसमन्वितः तव पुत्रः सुरक्षितः भविष्यति, मम मतिम् अनुसारं राजा अपि तदा निर्भयः भविष्यति। रामस्याभिषेकनिश्चयात् राजानं निवर्तय; त्वं तु तया (मन्थरया) मोहिता, श्रेयसि रूपेणापि अनिष्टं स्वीकृतवती। एवं मन्थरायाः वचनेन प्रमोदिता, विश्वासं च गता कैकेयी तां प्रत्युवाच; सा खलु कुब्जायाः वचनेन मोहिता कन्या इव। कैकेयी, विस्मिता, अतिशयशोभना, उवाच—“न अहं तव बुद्धिं अवज्ञायामि, त्वं हि उत्तमेषु उत्तमा वदसि। सर्वासां कुब्जानां मध्ये त्वं विवेकशालिनी श्रेया; त्वमेव मम हिते सदा निष्ठिता, कल्याणी च। राजा यत् चिन्तयति तदहं न अवेदिषम्, हे कुब्जे; कुब्जाः हि दुष्टाः, कुटिलाः, अतीव पापाचारिण्यः च सन्ति। त्वं तु दर्शनीयाङ्गी, वातेन कम्पितपद्मवद् वक्रा; तव उरसः स्कन्धादारभ्य उत्तुङ्गं, गात्रे दृढं स्थितम्। अधस्तात् समशीतला नाभिवद् विनयशालिनी उदरम्; तव कटी स्थूलाः, स्तनौ सुसम्पन्नौ। तव मुखं निर्मलचन्द्रसमानं—नूनं त्वं दीप्तासि, मन्थरे; तव सम्यक् विमृष्टकटी रत्नमेखलया भूषिता। तव ऊरू सुसंस्थितौ, पादौ च दीर्घौ, विस्तीर्णौ; त्वं मन्थरे, शुभवस्त्रधारिणी, मनोहरौ ऊरू धारयसि। यदा त्वं मम पुरतः गच्छसि, हे रुचिराङ्गि, तदा त्वं शोभसे; ये सहस्राणि मायाविद्यानां शम्बरस्यासुरेश्वरस्य आसन्— तानि सर्वाणि तव हृदि प्रविष्टानि, तानि चान्यूनि सहस्रशः; तव एव सा पीठिका, दीर्घा वक्रा रथनाभिवत्। बुद्धिः, नीतिशास्त्रज्ञानं, मायाश्च सर्वाः त्वयि वसन्ति; अत्र, हे कुब्जे, अहं तुभ्यं सुवर्णमालां दास्यामि। यदा भरतः अभिषिक्तः भविष्यति, राघवश्च वनं गतः, हे शुभे, तदा अहं त्वां विशुद्धेन, सुसंस्कृतसुवर्णेन अभिषिञ्चामि। यदा त्वं काममवाप्य हृष्टा भविष्यसि, तदा तव पृष्ठं सुवर्णेन लेपयिष्यामि, तव च मुखे रत्नतिलकं शोभनं स्थापयिष्यामि। तव कृते दिव्यानि भूषणानि निर्मापयिष्यामि, हे कुब्जे; उत्तमवस्त्रधारिणी त्वं देवतायाः इव विचरिष्यसि। तव मुखं शशिनः प्रभया समं, रूपेण तुल्यं नास्ति; त्वं श्लक्ष्णगमना, प्रतिद्वन्दिन्यः त्वां दृष्ट्वा ईर्ष्यां यास्यन्ति। अन्याः कुब्जाः, सर्वाभरणभूषिताः, तव पादयोः सेवां करिष्यन्ति, यथासि त्वं मम सदा सेविका। एवं स्तुत्वा, कैकेयी शुद्धशय्यायां शयाना, होमकुण्डे शोभमानशिखेव, तां (मन्थरां) इदं वचनं उवाच। “यदा जलं नास्ति, तदा सेतुर्निष्फलः, हे शुभे; उत्तिष्ठ, यद् श्रेयः तदाचर, राजानं च अन्वेषय।” एवमुक्त्वा, सा राज्ञी, नेत्रे प्रसन्ने, सौभाग्यगर्वेण अदूषिते, मन्थरया सह कोपगृहं प्रविवेश। सा महाभागा, उत्तमवस्त्रयोजना, शतसहस्राणि मुक्ताभरणानि, रत्नानि च अपास्य, तत्र सुवर्णवर्णा, मन्थरावाक्यवशगा, भूमौ उपविश्य, मन्थरां इदं वचनं उवाच।