कैकेयी तदा चिन्तयामास—कथं मया किञ्चिद् उपायं कृत्वा भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, न तु रामः, कस्यचित् प्रकारेण। एवं तया समुदितायै दुष्टदृष्टिः मन्थरा, या रामस्य अनर्थाय यतते, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—"शृणु कैकेयि, मम वचनानि सावधाना भूत्वा मनसा गृहाण, येन केवलं तव पुत्रः भरतः एव राज्यं प्राप्स्यति। किं त्वं न स्मरसि, कैकेयि, अथवा यदि स्मरसि, तर्हि किं मां प्रति स्वहितं किञ्चिद् वदन्तीं निगूहसि? यदि मम वक्तव्यं श्रोतुम् इच्छसि, सखे, तर्हि शृणु; अहं वक्ष्यामि, श्रुत्वा तदनुसारं कार्यं कुरु।" मन्थरायाः वचनानि श्रुत्वा कैकेयी सुविस्तीर्णे शय्यायाः किंचित् उत्थाय एवमुवाच। पुनः तया समभाषितायै दुष्टदृष्टिः मन्थरा, या रामस्य अनर्थाय यतते, कैकेयीं प्रति वाक्यमिदम् अब्रवीत्—"पूर्वं सुरासुरयुद्धे तव पतिः राजर्षिभिः सहितः त्वाम् अपि स्वसहाय्याय इन्द्रस्य समीपं नीतवान्। तदा कैकेयि, दण्डकं दक्षिणां दिशं प्रति, वैजयन्तं नाम नगरे, यत्र मकरध्वजः पताकां आरोपितवान्, गतवान्। तत्र शम्बरः नाम महाशूरो दानवः, मायाशतानां स्वामी, इन्द्रेण सह युद्धे युयुधे, यो देवगणैः अपराजितः आसीत्। तस्मिन् महायुद्धे दानवाः निशि पुरुषान् अपास्य, शयानान् विहतान् च बलात् हन्ति स्म। तत्र दशरथः राजा दानवैः सह घोरं युद्धं कृतवान्, तस्य बाहूः शस्त्रैः विदारितौ। हे राज्ञि, तदा त्वं स्वपतीं व्यसनेन मूर्च्छितं रणभूमेः अपाकर्षयः; तत्रापि शस्त्रपीडिता अपि, त्वया पतिः रक्षितः। स तव प्रीत्या तव रूपिण्यै द्वौ वरौ दत्तवान्—'यदा इच्छसि तदा प्रार्थय,' इति। तदा त्वया उक्तम्—'यदा इच्छा स्यात् तदा स्वीकरिष्यामि,' इति; तव महात्मना पत्या तथैव प्रतिज्ञातम्। अहं तु एतद् न अवेदिषम्, हे राज्ञि, यावद् त्वया पूर्वं न निगदितम्। तव प्रियार्थम् अहम् एषां वृत्तान्तं हृदि धारयामि; अधुना रामस्याभिषेकस्य व्यवस्थानम् निरोद्धुं प्रवर्तस्व। त्वं स्वपतेः समक्षं द्वौ वरौ याचस्व—भरतस्याभिषेकं, रामस्य च चतुर्दशवर्षाणां वनवासम्। यावत् रामः चतुर्दशवर्षाणि वने वसति, तावत् तव पुत्रः जनप्रियत्वेन दृढमूलः भविष्यति। अद्य क्रोधगृहं प्रविश, अश्विनां पतिसुतस्य प्रति रोषात् क्रुद्धेव भूमौ निलीय, मलिनाम्बरधारिणी भूत्वा स्थेयाः। न तं पश्य, न तेन सह भाषस्व; राजा यदा त्वां शोकार्तः स्नेहेन आगमिष्यति, तदा रुदन्तीव भूत्वा मौनं समाचर। त्वं सदा पतिस्नेहिता, अस्मिन्नेव न संशयः; तव कृते महानीश्वरः अपि वह्निं प्रविशेत्। स त्वयि न कोपं कर्तुं शक्नोति, न च क्रुद्धायां त्वां द्रष्टुं; तव कृते राजा प्राणानपि दद्यात्। राजा तव वचः न उल्लङ्घयितुं शक्नोति; त्वं स्वसौम्यभावेन स्वभाग्यबलं विद्धि। दशरथः तुभ्यं मुक्तामणिगणं सुवर्णं रत्नानि च दास्यति; तेषु न मनः कुरु। यौ द्वौ वरौ दशरथेन सुरासुरयुद्धे दत्तौ, तौ तस्मै स्मारय, हे सुभगे; स वचनभङ्गः न कर्तव्यः। यदा रामः स्वयम् त्वां उत्थापयिष्यति, राजा च तत्र भविष्यति, तदा एषः वरः वृणीष्व। रामस्य वनवासः चतुर्दशवर्षाणि—नव पञ्च च—भवतु, भरतः च भूमौ राजा क्रियताम्, इति वद। यावत् रामः चतुर्दशवर्षाणि वने वसति, तावत् तव पुत्रः स्थिरमूलः, दृढः, प्रतिष्ठितः भविष्यति। हे राज्ञि, एष एव वरः याच्यः—रामस्य वनवासः; एवं तव पुत्रस्य सर्वेऽपि कामाः साध्यन्ते। रामे प्रव्राजिते, स न पुनः रामः, भरतः निर्भयः राजा भविष्यति। यावत् रामः वनात् प्रत्यागच्छति, तावत् तव पुत्रः अन्तर्बहिश्च दृढमूलः भविष्यति। सखिभिः सह, स्वधर्मनिष्ठः, विश्वस्तैः परिवृतः, तव पुत्रः सुरक्षितः स्यात्, मम च मन्ये राजा अपि तदा निर्भयः भविष्यति। त्वं रामस्याभिषेकस्य निश्चयात् राजानं निवर्तय; त्वं खलु तया शुभायाम् अशुभाम् उपदिश्यमानया अनुग्रहं रूपेण अनिष्टं स्वीकृतवती। एवं मन्थरायाः वाक्यैः प्रमोदिता विश्वासयन्ती च कैकेयी, बाला इव मोहिता, मन्थरां प्रति इदं वचनम् उवाच। विस्मिता सती, अतिशयसुन्दरी कैकेयी, मन्थरां प्रहर्षेण अवोचत्—"नाहं तव बुद्धिं अवगच्छामि, त्वं हि श्रेष्ठेषु श्रेष्ठं हितं वदसि। पृथिव्यां सर्वासु कुब्जासु त्वमेव प्रज्ञया श्रेष्ठा; त्वमेव च सदा मम हिते सम्यगनुरक्ता। अहं न अवेदिषं किं राजा चिन्तयति, हे कुब्जे; अन्याः कुब्जाः दुष्टाः, कुटिलाः, अतीव पापाः सन्ति। त्वं तु सुन्दरी, वातेन विक्षिप्तपद्मेव विकटा; तव उरसि स्थूलं स्तनयुग्मं, स्कन्धात् प्ररोहति, स्तनमध्ये दृढम्। अधस्तात् शान्तं उदरं, सुपिण्डितनाभिवद् विनीतम्; तव श्रोणिः पृथुला, स्तनौ समुन्नतौ। तव मुखं निर्मलचन्द्रसदृशं, नूनं त्वं दीप्तिमती, मन्थरे; तव परिष्कृतश्रोणिः रत्नमेखलया शोभते।" एवं तयोः संवादः प्रवृत्तः, मन्थरायाः कुटिलोपदेशेन कैकेयी मनसा राज्यलाभस्य उपायं निश्चितवती।