शोकसम्बाधेनापि धैर्यं धारयन्ती कौसल्या-प्रियम्, राजा दशरथस्य पत्नी कैकेयी, तां मन्त्रां समुपविष्टां सम्बोधितवती—"अहो, अहं दुःखेन पीडिता सन्ती स्वात्मानं निगृह्णामि तव कृते, सुमते! किं त्वं महद् दुःखमुपगम्यापि प्रमोदसे, यत्र शोचितव्यम्?" इति। पुनः सा तस्याः बुद्धिहीनत्वं शोकायैव कारणमिति ज्ञात्वा व्याहरति—"अहो, तव बुद्धेः शोकं करोमि। का नाम प्राज्ञा स्त्री प्रतिपक्षपत्नीपुत्रस्याभ्युदये हृष्येत, मृत्युं समागतं इव मन्यमाना?" "न केवलं भरतस्य राज्यभागे भयात्, किन्तु रामात् अपि भीता अस्मि। एतद् विचिन्त्य दुःखिता अस्मि, भयस्य कारणं भीत एव जनयति। महाबाहुः लक्ष्मणः रामे सम्पूर्णं भक्तिं वहति, तथैव शत्रुघ्नो भरते लक्ष्मणवद् ककुत्स्थकुले।" "यद्यपि, सुश्रोणि, आयुष्क्रमात् भरतस्य राज्याभिषेको भवितव्यः, तथापि कनिष्ठयोः तयोः राज्यपदं विधत्तम्। धन्यैव कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ये महति राज्याभिषेके ब्राह्मणश्रेष्ठैः अभिषेच्यते।" "यदा पृथिवी प्रमोदिता च विश्वस्ताच भाविता, रिपवः च निगृहीताः, तदा त्वं कौसल्यां अञ्जलिं कृत्वा सेविष्यसि, दासीव। एवं तया सह वयं सर्वे तस्याः सेवकाः भविष्यामः, तव पुत्रः च रामस्य सेवकः भविष्यति।" "नूनं रामस्य मुख्याः पत्न्यः प्रमोदस्यन्ति, तव स्नुषाः तु भरतस्य पतनं दृष्ट्वा न हृष्यन्ति।" एवं मन्तरा परमसन्तुष्ट्या युक्ता यदा वदति, तदा कैकेयी केवलं रामस्य गुणान् स्तौति। "रामः राजा दशरथस्य ज्येष्ठपुत्रः धर्मज्ञः, गुणवान्, आत्मसंयत, कृतज्ञः, सत्यवादी, शुचिः च; तस्मात् स एव राज्यपात्रम्।" "स दीर्घायुष्मान् भ्रातॄन् सेवकांश्च पितेव रक्षिष्यति; अतः किं त्वं कुब्जे, रामस्याभिषेकश्रवणे दुःखिता भवसि?" "शतसंवत्सरात् परं भरतः अपि, पुरुषश्रेष्ठः, पितामहस्य राज्यं रामात् प्राप्स्यति।" "यदा सम्पदः प्राप्ताः, सुखं च सन्निकृष्टम्, तदा किं त्वं मन्तरे, शुभेऽस्मिन्काले मनसा दहसि, शोचसि च?" "यथा भरतः पूज्यते, तथा राघवः अपि, अपि च अधिकं; कौसल्यां विना स मामपि महता भावेन सेवते।" "यदि राज्यं रामस्य, तर्हि भरतस्य अपि; राघवः हि भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति।" कैकेय्याः वचनं श्रुत्वा मन्तरा, दुःखेन अभिभूता, दीर्घं शुष्कं च निश्वस्य, कैकेयीं प्रति वाक्यम् इदं वदति— "मूढत्वात् त्वं आपदं न पश्यसि, आत्मानं न वेत्सि, दुःखसागरमग्ना सती। राघवः राजा भविष्यति, तस्य पुत्रः तदनन्तरं; भरतः तु, हे कैकेयि, वंशात् अपवर्जितः भविष्यति।" "न हि सर्वे राजपुत्राः राज्ये तिष्ठन्ति; सर्वेषां स्थापने महद् विक्षोभः स्यात्। अतः, कल्याणि, राजानः सदा ज्येष्ठाय एव राज्यकार्यं ददाति, अन्येऽपि गुणिनः सन्तः।" "तव पुत्रः चिरकालं दुःखितः, अनाथवद्, सुखभ्रष्टः, वंशभ्रष्टश्च भविष्यति, स्नेहवत्याः त्वया। अहम् अत्र तव हिताय आगता, त्वं माम् न वेत्सि; त्वं यथार्हं प्रतिफलं दातव्यं, यत् त्वदीयं सौहित्यं वर्धयामि।" "यदा रामः अव्याहतं राज्यं लभते, तदा स भरतं दूरदेशं वा अन्यं लोकं वा प्रेषयिष्यति। बाल्य एव भरतः त्वया मातुलस्य समीपे न नीतः; सन्निकर्षात् स्नेहः जायते, स्थावरेषु अपि। भरतस्य हेतोः शत्रुघ्नः अपि तस्य सदृशः जातः; यथा लक्ष्मणः रामं अनुगच्छति, तथा स भरतं।" "श्रूयते कश्चित् वृक्षः, यः अरण्यवासिभिः छेत्तव्यः, भयात् सन्निकर्षात् शरैः शाखाभिः विमुच्यते। रामः नूनं लक्ष्मणं रक्षिष्यति, राघवः अपि लक्ष्मणं रक्षिष्यति; तेषां भ्रातॄणां स्नेहः लोके प्रसिद्धः, अश्विनोरिव।" "रामः लक्ष्मणं प्रति किञ्चित् अपि दुष्कृत्यं न करिष्यति; परन्तु रामः भरतं प्रति दुष्कृत्यं करिष्यति—अत्र न संशयः। अतः राघवः राजगृहात् अरण्यं गच्छतु; एषा मम प्रीतिरेव, तव च महद् हितम्।" "एवं तव कुलस्य कल्याणं भविष्यति, यदि भरतः धर्मतः पितृपैतामह्यं राज्यं प्राप्स्यति। स बालकः सुखसंवृद्धः, रामस्य शत्रुरिव स्वभावतः; कथं स, ऐश्वर्यविहीनः, सर्वसम्पन्नस्य वशे जीविष्यति?" "यथा गजपतिः सिंहेन अरण्ये धाव्यते, तथा त्वं भरतं रक्षस्व, रामेण अभिभूयमानेन। कदाचित् त्वं सौभाग्यगर्वात् राममातरं सहधर्मिणीं तिरस्कृतवती; सा कथं त्वां द्वेषं न करिष्यति?" "यदा रामः पृथिवीं, बहुधनगिरिसंयुक्तां, लभते, तदा त्वं सौम्ये, दुःखिता पराजिता च भविष्यसि, शोकार्ता भरतेन सह।" "यदा रामः पृथिवीं लभते, भरतः निश्चितं नश्यति; अतः स्वपुत्रस्य राज्यं चिन्तय, अन्यस्य च निर्वासस्य कारणम्।" इति नवमः सर्गः श्रोतव्यः। एवं मन्तरया उक्ता, कैकेयी कोपात् मुखं दहन्ती, दीर्घं शुष्कं च निश्वस्य, मन्तरां प्रति वाक्यमिदं वदति— "अद्यैव रामं शीघ्रं अत्रात् अरण्यं प्रेषयिष्यामि, भरतं च शीघ्रं राज्याभिषिक्तं करिष्यामि।" "इदानीं विचिन्तय, कथं मया एष कार्यं साध्यं, येन भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, रामः तु न कदापि।" एवं तयोः मध्ये दुःख-शोक-संशय-हितचिन्तन-संवादः समजनि, यत्र कैकेयी रामस्य गुणान् स्तौति, मन्तरा तु भरतस्य हितं चिन्तयन्ती रामस्य राज्याभिषेकं विघटयितुं मनसि निधाय, कैकेयीं प्रेरयति।