मन्थरा तदा कैकेयीं सान्त्वयन्त्या मिथ्यावाक्यैः रामं सिंहासने स्थापयित्वा त्वां च तव कुलं च पापात्मना विनाशितमित्यवोचत्। सा च तमुपलभ्य कालोचितं हितमात्मनः कार्यं शीघ्रं कुरु, पुत्रं स्वं च मां च विस्मयमन्वितां रक्षस्वेति कैकेयीमुपदिश्य तिष्ठति। मन्थरायाः शब्दान् श्रुत्वा सा सुमुखी कैकेयी शय्यायाः समुत्थिता, हृष्टा शरदिन्दुकला इव विराजन्ती। सा कैकेयी परमसन्तुष्टा विस्मयान्विता च तां कुब्जां दिव्यं भूषणं ददौ। कुब्जायै भूषणं दत्त्वा सा उत्तमा कैकेयी हृष्टा पुनः मन्थरां प्रत्युवाच। "एषा त्वया मम प्रियं वार्ता कथिता, मन्थरे, या मे प्रियतमा। वद किं तव कर्तव्यमस्ति, यत् त्वं मां प्रमुदितां कृतवती।" सा पुनः कैकेयी वदति—"रामे च भरते च मम न कापि विशेषता दृश्यते; अतः नृपस्य रामाभिषेकः मम प्रियः। नान्यदस्ति मम वरं, या त्वं स्निग्धा मधुरं प्रियं वचनं मम अमृतोपमं उक्त्वा हर्षयसि; अतः तुभ्यं परं श्रेयः वरं ददामि, यदिच्छसि तत् वृणुष्व।" एतस्मिन्नन्तरे वाल्मीकि-रामायणेऽयोध्याकाण्डेऽष्टमः सर्ग आरभ्यते। तत्र मन्थरा तु अमर्षिता असूया भूषणं अपास्य कोपशोकसमन्विता इदं वचनमुवाच। "किमर्थं त्वं मूढे प्रमोदसे हेत्वाभावेऽपि? किं न जानासि दुःखसागरमध्ये स्थितासि?" इति। "अहं दुःखेन पीडिता अपि तव कृते निगृह्य आत्मानं धारयामि, राज्ञि, त्वं तु महदपदं प्राप्य शोकस्य स्थाने प्रमोदसे।" "त्वदीयं अविवेकं विलपामि। का बुद्धिमती स्त्री सपत्न्याः पुत्रे समुत्थिते प्रमोदेत मरणाभिभूता इव?" इति। "न केवलं भरतस्य राज्यविभागात् रामस्य भीत्या अहं शोचामि; भीतः सदा भीतेनैव चिन्त्यते।" "बलवान् लक्ष्मणः रामे सम्यक् अनुरक्तः, तथा शत्रुघ्नोऽपि भरते यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थे।" "सुन्दरि, परम्परानुसारं राज्यं भरताय दातव्यम् आसीत्, किन्तु इमे द्वौ कनिष्ठौ राज्ये नियुक्तौ।" "धन्या कौसल्या या पुत्रः श्वः पुष्ये महता ब्राह्मणश्रेष्ठेन युवराजे अभिषिच्यते।" "यदा पृथिवी प्रमुदिता निर्भया जयिता शत्रुश्च भविष्यति, तदा त्वं कौसल्यामुपस्थास्यसि अञ्जलिपुटा दासीव।" "एवं त्वं सहास्माभिः तस्याः दासी भविष्यसि, तव च पुत्रो रामस्य दासो भविष्यति।" "रामस्य मुख्याः पत्न्यः प्रमोदिष्यन्ति, तव स्नुषास्तु भरतस्य अवनतौ न प्रमोदिष्यन्ति।" एवं मन्थरायाः वचनानि श्रुत्वा परमप्रीत्या कैकेयी तदा केवलं रामस्य गुणान् स्तोतुं प्रववृते। "रामो हि नृपतेः ज्येष्ठः धर्मज्ञः शीलवान् जितेन्द्रियः कृतज्ञः सत्यवादी शुचिः च; तस्मात् स एव राज्याय योग्यः।" "स च दीर्घायुष्मान् भ्रातॄन् सेवकांश्च पितेव रक्षिष्यति; अतः किमर्थं कुब्जे त्वं रामाभिषेकश्रवणेन क्लिश्यसे?" "शतवर्षे गते रामात् पितामहपितृराज्यं भरतोऽपि प्राप्स्यति।" "समृद्धौ प्राप्तायां सुखे च सन्निहिते, किं त्वं मन्थरे, हर्षे सति दुःखं मनसि कुरुषे?" "यथा भरतः सम्मान्यः, तथा राघवः अपि; कौसल्यां विना ममापि स मह्यं सेवते।" "यदि राज्यं रामस्य, तर्हि भरतस्यापि; राघवः स्वान् भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति।" एवं कैकेय्याः वचनानि श्रुत्वा मन्थरा दुःखेन पीडिता दीर्घं श्वसित्वा कैकेयीं प्रति वचनमुवाच—"मूढत्वात् त्वं नापश्यसि अनर्थं, आत्मानं न जानासि, दुःखदुःखसागरमध्ये निमग्ना।" "राघवो राजा भविष्यति, तस्य पुत्रः ततोऽपि; भरतः तु कैकेयि, राज्यपङ्क्तेः अपवर्जितः भविष्यति।" "न हि सर्वे नृपतेः पुत्राः राज्ये स्थिताः; सर्वे प्रतिष्ठाप्ये सति महान् विकारः स्यात्।" "तस्मात् नित्यं राज्ञः ज्येष्ठायैव राज्यकार्यम् दत्तम्, अन्येऽपि गुणिनः सन्तः।" "तव पुत्रः सम्पूर्णं हीनः, अनाथवत्, सुखवर्जितः, राजवंशात् च्युतः भविष्यति, स्नेहवति।" "अहं तव हितार्थं आगता, त्वं तु मां न जानासि; सपत्न्या अधिक्यं कुरुष्वेति मम यथोचितं फलम् अर्हसि दातुम्।" "नूनं रामे राज्यं लब्धे, भरतः दूरे देशे प्रेष्यते, अथवा अन्यं लोकमपि गमिष्यति।" "बाल्य एव भरतः तव मातुलगृहे न स्थापितः, समीपता स्नेहं जनयति स्थावराणामपि।" "भरतस्य हेतोः शत्रुघ्नोऽपि तद्वान् जातः, यथा लक्ष्मणः रामं अनुगच्छति, तथा स भरतम्।" "श्रूयते यथा कश्चित् वृक्षः वनवासिभिः छेद्यः समीपस्थत्वात् भयान्महता शरैः शाखाभिः वियुज्यते।" "रामः लक्ष्मणं रक्षिष्यति, राघवः लक्ष्मणं रक्षिष्यति; तयोः भ्रातृत्वं लोके प्रसिद्धमिव अश्विनोः।" "तस्मात् रामः लक्ष्मणं प्रति किञ्चिदपि न दुष्कृत्यं करिष्यति; परं भरतं प्रति तु कर्तुमर्हति, अत्र न संशयः।" एवं मन्थरायाः दुष्टमतेः वचनानि श्रुत्वा, कैकेयी तु रामस्य गुणैः एव तिष्ठति, न तु मन्थरायाः वचनेषु प्रवर्तते।