मन्थरा कैकेयीमिदं समुपवर्णयन्ती प्राह—"यथा रिपुर्वा उपेक्षितः सर्पो वा आचरति, एवं अद्य दशरथः त्वां पुत्रं च तिष्ठति। हे साध्वी, सुखसंवृद्धे, पापेनानृतप्रियवादिना रामाभिषेकसम्प्रदायिना त्वं स्वजनसमेता विनष्टासि। तस्मात् त्वं स्वहिताय शीघ्रमिदानीं कार्यमाचर, पुत्रं स्वं च मां च विस्मयं गच्छन्तीं रक्ष।" एवं मन्थरायाः वचः श्रुत्वा सा सुश्रोणी कैकेयी शय्यायाः समुत्थिता, हृष्टा शरदिन्दुकला इव बभूव। सा कैकेयी परमसन्तुष्टा विस्मिताचेतना तां कुब्जां दिव्यं भूषणं ददौ। तद् भूषणं कुब्जायै दत्त्वा, उत्तमा कैकेयी हृष्टा पुनः मन्थराम् उवाच—"एष ते प्रियतमा वार्ता या त्वया ममोक्ता, साक्षात् प्रिया। किं ते कर्तव्यम्, वद, यत् त्वं मां हर्षयसि।" "न हि रामे भरते वा भेदं पश्यामि; तस्मात् अहम् अपि हर्षिता अस्मि यत् राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति। न हि मे अन्यत् वरं अस्ति, त्वं प्रियं मधुरं वचनं वक्तुमर्हसि; तस्मात् उत्तमं वरं वृणीष्व।" एवमुक्त्वा कैकेयी मन्थराम् आनन्देन पूजयन्ती तस्याः प्रियवचनान् प्रतिनन्दयामास। अथ वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमोऽध्यायः प्रवर्तते। तत्र मन्थरा असूया-समन्विता तद् भूषणं कृत्वा कोपशोकसमाकुला वाक्यमुवाच—"किं त्वं मूढे, कारणं विना हर्षमुपगता? शोकसागरमध्ये स्थित्वा न जानासि? अहम् अपि दुःखेन पीडिता, त्वदर्थं निगृह्यात्मानं स्थितवती। किमर्थं त्वं हर्षमुपगता, महद् अनर्थं सम्प्राप्तवती शोकं न जानासि?" "त्वदीयं अविवेकं चिन्तयामि; का बुद्धिमती पत्नी पतिसमानस्य पत्न्याः पुत्रे अभ्युदिते हर्षमुपगच्छेत, यथा मृत्युः आगतः? रामात् भीता अहम्, न केवलं भरतस्य राज्यसंभाजनाय; तद् विचिन्त्य अहम् उद्विग्ना, भीतः भीताद् भयमेव जायते।" "लक्ष्मणः रामे सम्यक् निष्ठितः, तथा शत्रुघ्नः अपि भरते, यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थे। यद्यपि राज्यपरम्परया भरते अभिषेचनीयता आगता, तथापि राज्याभिषेकः तयोः कनिष्ठयोः दत्तः।" "कौसल्या धन्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्येण महता ब्राह्मणश्रेष्ठेन युवराजे अभिषिच्यते। पृथिवी हृष्टा विश्वस्ता च जितारिभिः, तदा त्वं कौसल्यायाः पादसेवा करिष्यसि, दासीव। त्वमपि अस्माभिः सहित्या तस्या दासी भविष्यसि, तव पुत्रः रामस्य दासः।" "रामस्य प्रमुख्याः पत्न्यः हृष्टाः भविष्यन्ति, तव स्नुषाः तु भरतविपर्यये न हर्षयिष्यन्ति।" एवं मन्थरायाः वचनानि श्रुत्वा, तदा कैकेयी रामस्यैव गुणान् स्तोतुम् आरब्धवती। "रामो राज्ञः ज्येष्ठपुत्रः धर्मज्ञः, गुणवान्, आत्मसंयतः, कृतज्ञः, सत्यवादी, शुचिः; तस्मात् सः राज्याय योग्यः। दीर्घायुः सः भ्रातॄन् दासांश्च पितेव रक्षिष्यति; किमर्थं त्वं कुब्जे, रामाभिषेके दुःखिता?" "शतसंवत्सरानन्तरं भरतः अपि पितामहपितृराज्यं रामात् प्राप्स्यति। तस्मात् समृद्धौ प्राप्तायाम्, सुखे सन्निहिते, किं त्वं मन्थरे दुःखिता?" "यथा भरतः पूज्यते, तथा रामः अपि, कौसल्याया अपि अधिकं मां सेवते। यदि राज्यं रामस्य, तर्हि तत् भरतस्य अपि; रामः भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, मन्थरा दीर्घं श्वसन्ती, दुःखेन पीडिता, कैकेयीमिदं वाक्यमुवाच—"त्वं मूढा, अनर्थं न पश्यसि, आत्मानं च न जानासि, दुःखसागरमध्ये निमग्ना।" "रामो राजा भविष्यति, तस्य पुत्रश्च; भरतः तु राजवंशात् अपसारितः भविष्यति। न हि सर्वे राजपुत्राः राज्ये स्थिताः; यदि सर्वे अभिषिच्येरन्, महद् अव्यवस्थानं स्यात्।" "तस्मात् राजानः ज्येष्ठायैव राज्यकार्यम् ददन्ति, अन्ये अपि गुणवन्तः स्युः। तव पुत्रः अनाथवत् दुःखितः, सुखविहीनः, राजवंशात् वर्जितः भविष्यति।" "अहम् तव हिताय आगता, त्वं मां न जानासि; त्वं यथोचितं फलम् दातव्या, येन त्वं सौमित्र्ये अधिकं लभसे।" "यदा रामः अव्यग्रं राज्यं प्राप्स्यति, तदा सः भरतं दूरदेशं वा अन्यं लोकं वा प्रेषयिष्यति।" "बाल्य एव भरतः मातुलगृहं न नीतः; सन्निकर्षात् स्नेहः जायते स्थावरेषु अपि। भरतस्य हेतोः शत्रुघ्नः अपि तादृशः जातः; लक्ष्मणः यथा रामं, तथैव सः भरतं अनुगच्छति।" "श्रूयते कश्चन वृक्षः वनचरेण छेत्तव्यः, भयात् सन्निकर्षात् शाखाभिः बाणैः छिद्यते।" "रामः लक्ष्मणं नूनं रक्षिष्यति, राघवः च लक्ष्मणं; तेषां भ्रातॄणां सौहार्दं लोके प्रसिद्धम्, अश्विनोरिव।