राजकुले जातासि त्वं, महाराजस्य प्रमुख्या पत्नी चासि—किं त्वया न ज्ञायते राजधर्माणां कठिनता, हे रानी? तव पतिः धर्मं प्रवदन् अपि, मायावी अस्ति; तस्य वाक्यानि स्निग्धानि, स्वभावः तु कठिनः। त्वं निर्मलेन हृदया तस्मिन् विश्वासं कृत्वा सम्पूर्णं मोहिता अभवः। सः त्वां रिक्तैः सान्त्वनैः उपगम्य, सत्यम् अद्य तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या संयुक्तां करिष्यति। सः दुष्टात्मा तव बान्धवान् मध्ये भरतं निष्कास्य, शीघ्रं रामं राज्ये प्रतिष्ठापयिष्यति, सर्वविघ्नानां नाशनं कृत्वा। शत्रुरिव पतिरूपेण, शुभकामिनी मातृरिव च, सर्पं शिशुना आलिङ्गितमिव—एवं त्वं गृहीता। यथा शत्रुः उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथा अद्य राजा दशरथः त्वां च तव पुत्रं च आचरति। हे सुललिता, सुखाभ्यस्ते, त्वं स्वजनैः सहितं तेन पापकर्मणा नष्टा, यः मिथ्या सान्त्वनैः रामं सिंहासने स्थापयति। अतः, कैकेयि, त्वं स्वार्थाय शीघ्रं कार्यं कुरु; तव पुत्रं, आत्मानं, माम् च रक्ष, यः अहं विस्मयेन पश्यामि। मन्थरायाः वचः श्रुत्वा, सा सुमुखी कैकेयी शय्यान्नोत्थाय, हर्षेण पूर्णा, शरदिन्दुकला इव बभूव। सा कैकेयी, अतीव प्रमुदिता विस्मयाकुला च, तस्यै कुब्जायै दिव्यं भूषणं ददौ। भूषणं दत्त्वा, सा उत्तमा कैकेयी हृष्टा, पुनः मन्थरां प्रति वचनम् उवाच—"यद् एतत् प्रियं वार्तां त्वया मम उक्तम्, तत् मम अत्यन्तं प्रियं। किं पुनः करवानि ते, यः त्वं माम् एवमुत्साहितवती?" "रामे च भरते च मम न कश्चित् भेदः; अतः अहं प्रमोदिता अस्मि यः राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" "न हि मम अन्यत् वरं अस्ति एतस्मात्। त्वं प्रियवदिनी, मधुरं वचनं अमृतोपमं उक्तवती; अतः, यत् इच्छसि, तत् श्रेयो वरं त्वं वृणीष्व।" एवमुक्ते, मन्थरा अमर्षपूर्णा भूषणं विसृज्य, कोपशोकसमन्विता, वाक्यम् इदम् अब्रवीत्—"कस्मात् त्वं, मूढे, हेत्वाभावे हर्षमुपगता? नु जानासि दुःखसागरमध्यगता असि?" "अहं शोकाभिभूता अपि, तव कृते निगृह्णामि आत्मानं; त्वं कथं प्रमोदसे, या महद् अनर्थम् आपन्ना, शोकसमये?" "तव अबुद्धित्वं अहं शोचामि; का बुद्धिमती पत्नीसुतस्याभ्युदये हर्षं कुर्वीत, मृत्युमिव आगतम्?" "रामात् भीता अहम्, न केवलं भरतस्य कृते; राज्यविभागे चिन्तयित्वा, भयात् दुःखिता अस्मि, भीतः हि भीतम् एव भीषयति।" "महाबाहुः लक्ष्मणः सर्वथा रामे समर्पितः, तथा शत्रुघ्नः अपि भरते, यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थे।" "यद्यपि भरतस्य राज्याभिषेकः आयुष्क्रमात् आगन्तव्यः, तथापि कनिष्ठयोः एव राज्याभिषेकः निश्चितः।" "धन्या कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः, पुष्ये योगे, ब्राह्मणश्रेष्ठैः युवराजे अभिषेच्यते।" "यदा पृथिवी प्रमोदिता, निर्भया, जितारिपक्षा, तदा त्वं कौसल्यां अञ्जलिं कृत्वा सेविष्यसि, दासीव।" "एवं त्वं मया सह तस्याः दासी भविष्यसि, तव पुत्रः च रामस्य सेवकः भविष्यति।" "रामस्य मुख्याः पत्न्यः प्रमोदिताः भविष्यन्ति, तव सूनुष्यः तु भरतस्य पतने न सन्तोषं यास्यन्ति।" एवमुक्ते, कैकेयी मन्थरां पश्यन्ती, परमसन्तुष्टा, केवलं रामस्य गुणान् स्तोतुं आरब्धवती—"रामः राज्ञः ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मज्ञः, गुणवान्, संयतात्मा, कृतज्ञः, सत्यवाग्, शुचिः; अतः सः राज्याय योग्यः।" "सः दीर्घायुः भ्रातॄन् दासांश्च पितृवत् रक्षिष्यति; तस्मात् कुब्जे, रामस्याभिषेकेन किमर्थं त्वं विषण्णा?" "शतसंवत्सरात् अनन्तरं भरतः अपि, उत्तमः नरः, राज्यं पितामहपितृकं रामात् लप्स्यते।" "समृद्धौ सति, सुखे सम्प्राप्ते, किं मन्थरे त्वं दह्यसे, दुःखिता च?" "यथा भरतः पूज्यते, तथा राघवः अपि अधिकं; कौसल्यां विना, सः मामपि महता स्नेहेन सेवते।" "यदि राज्यं रामस्य, तर्हि तत् भरतस्य अपि; राघवः हि भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति।" कैकेय्याः वचः श्रुत्वा, मन्थरा दुःखिता, दीर्घं विषण्णं श्वसित्वा, कैकेयीं प्रति प्रोवाच—"त्वं मूढा, विपत्तिं न पश्यसि; आत्मानं न जानासि, दुःखसागरमग्ना।" "राघवः राजा भविष्यति, तस्य पुत्रः अपि पश्चात्; भरतः तु, हे कैकेयि, राजवंशात् अपसारितः भविष्यति।" "राज्ञः सर्वे पुत्राः राज्ये न तिष्ठन्ति; यदि सर्वे अभिषिच्येरन्, तर्हि महान् कलहः स्यात्।" "अत एव, हे निष्कलङ्के, राजानः सदा ज्येष्ठाय राज्यकार्याणि समर्पयन्ति, अन्ये अपि गुणवन्तः स्युः।" "तव पुत्रः सर्वथा नष्टः भविष्यति, अनाथवत्, सुखरहितः, राजवंशात् च्युतः, हे स्नेहपूर्णे।" "अहं तव हिताय आगता, त्वं मां न जानासि; त्वदनुग्रहेण यद् लाभं प्राप्तवती, तस्य फलं दातुम् अर्हसि।" एवं तु वाल्मीकेः श्रीरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमोऽध्यायः श्रूयताम्।