मन्त्ररा तदा कैकेय्याः समीपम् उपेत्य सान्तापवाक्यानि स्नेहेन प्रवक्तुम् आरब्धवती—"देवि, त्वाम् प्रति महती अनन्ता च आपद् आरब्धा। राजा दशरथः रामं युवराजपत्ने अभिषेचयिष्यति। अहम् अतिभीत्या शोकसन्तप्तचित्ता दुःखेन दग्धा इव त्वत्कुशलम् एव आगता। त्वदीयं दुःखम् मम दुःखम्, त्वदीयः पतनं मम पतनं, त्वदीया समृद्धिः मम समृद्धिः—अत्र न सन्देहः। त्वम् राजकुले जाता, पतिसर्वेष्टया च मुख्यास्त्री; कथं त्वम् राजधर्मस्य गौरवम् न अवबुध्यसे? "तव पतिः धर्मं वक्तुम् इच्छन् अपि, स्वभावतः कपटी; वचनानि सौम्यानि, वृत्तिः तु कठिना। त्वम् शुद्धहृदया सती तस्मिन् विश्वासं कृत्वा पूर्णतः वञ्चिता। सः त्वां शून्यैः सान्त्वनैः उपगच्छति, परन्तु वस्तुतः अद्य तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या संयोजयिष्यति। सः दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुभ्यः दूरम् कृत्वा, शीघ्रं रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नानि नष्टानि स्यात्। शत्रुः पतिरूपेण, माता च शुभकामिनी इति केवलं नाम्ना—सर्पः शिशुना आलिङ्गितः यथा, एवं त्वम् समाश्रिता। यथा शत्रुः अथवा उपेक्षितः सर्पः आचरति, तथा अद्य राजा दशरथः त्वां च तव पुत्रं च व्यवहरति। "मूढे, सुखभोगाभ्यस्ता सती त्वम् स्वजनैः सह तेन पापात्मना विनष्टा, यः मिथ्यावाक्यैः रामं राज्ये स्थापयति। अतः, हे कैकेयि, स्वहिताय शीघ्रं कर्तव्यम्; आत्मानं, पुत्रं, माम् च रक्ष—अहम् एतत् अद्भुतं पश्यन्ती साक्षिणी अस्मि।" मन्त्ररायाः वाक्यानि श्रुत्वा सा सुश्रोणि कैकेयी शय्यायाः समुत्थाय हृष्टा बभूव, शरदिन्दुकला इव। सा कैकेयी परमसन्तुष्टा विस्मयपूर्णा च, तस्यै कुब्जायै दिव्यम् उत्तमाभरणम् दत्तवती। अभरणदानेन हृष्टा सा उत्तमा कैकेयी पुनः मन्त्ररां प्रति वाक्यम् उवाच—"एष ते प्रियतमा वार्ता या त्वया मम निगदिता, सा सत्यम् एव मम प्रिया। किं त्वया कर्तव्यम्, वद, यत् त्वम् माम् एवम् प्रहृष्टाम् कृतवती।" "मम रामे भरते च भेदः न अस्ति; तस्मात् अहम् सन्तुष्टा यत् राजा रामं युवराजे अभिषिञ्चति। एष मे परमं वरम्; त्वम् प्रियवादिनी अमृतोपमा मधुरवाचा। अतः, त्वम् यत् इच्छसि, तद् वरं ते ददामि।" तत्र मन्त्ररा अमर्षपरिपूर्णा अभूषणम् अपास्य, कोपशोकसन्तप्तचित्ता वाक्यम् उवाच—"किमर्थम् त्वम्, मूढे, अनर्थे हृष्टा? नु जानासि दुःखसागरमध्ये स्थितिम् स्वस्य? अहम् दुःखेन पीडिता अपि, तव कृते निगृह्णामि; त्वम् तु महतीम् आपदं प्राप्य अपि हृष्यसि, शोकसमये शोकं न करोति। बुद्धिहीनत्वात् अहम् त्वाम् अनुशोचामि। का नाम बुद्धिमती पत्न्यः प्रतिपक्षभार्यापुत्रस्य समुत्थाने हृष्येत, यथा मृत्युः आगतः इव? "रामात् भीता अहम्, न केवलं भरतस्य कृते; राज्यविभागस्य विषये चिन्तयित्वा दुःखिता अस्मि, भयम् भयात् एव जायते। महाबाहुः लक्ष्मणः रामे पूर्णतः अनुगतः; तथा शत्रुघ्नः भरते यथा लक्ष्मणः ककुत्स्थे। राज्यक्रमे भरतस्य सन्निकर्षे सति, अनुक्रमे तयोः कनिष्ठयोः राज्याभिषेकः कृतः। "कौसल्या धन्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्येण महता ब्राह्मणश्रेष्ठेन युवराजे अभिषेच्यते। यदा पृथिवी प्रमुदिता विजिता च, शत्रवः निहता च स्युः, तदा त्वम् कौसल्यायाः समीपे अञ्जलिपुटीकृत्य परिचर्यां करिष्यसि। त्वं च वयं च सर्वाः तस्याः परिचारिकाः भविष्यामः; तव पुत्रः च रामस्य दासः भविष्यति। रामस्य मुख्याः पत्न्यः प्रमोदिष्यन्ते; तव स्नुषाः तु भरतस्य पतने न हृष्यन्ति।" मन्त्ररायाः वाक्यानि श्रुत्वा कैकेयी तदा केवलं रामस्य गुणान् स्तोतुं प्रवृत्ता। "रामः, राज्ञः ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मज्ञः, गुणवान्, जितेन्द्रियः, कृतज्ञः, सत्यवादी, शुचिः; तस्मात् सः राज्याय अर्हति। स दीर्घायुषी भ्रातॄन् दासांश्च पितरम् इव रक्षिष्यति। कुब्जे, किमर्थं त्वं रामस्याभिषेके दुःखिता? "शतसंवत्सरात् परं भरतः अपि राज्यं प्राप्स्यति। सम्पदः समागते सुखस्य च समये, किमर्थम् त्वम् दुःखिता, मन्त्ररे? यथा भरतः पूज्यते, तथा रामः अपि, अपि च अधिकम्; कौसल्यां विना माम् अपि सेवते। राज्यं यदि रामस्य, तर्हि भरतस्य अपि; सः भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति।" कैकेय्याः वचः श्रुत्वा मन्त्ररा दुःखार्ता दीर्घम् उष्णम् निश्वस्य पुनः वाक्यम् उवाच—"मूढत्वात् त्वम् आपदं न पश्यसि, आत्मानं न अवबुध्यसे, दुःखसागरमध्ये निमग्ना। राघवः राजा भविष्यति, तस्य पुत्रः अपि; भरतः तु राजवंशात् अपसारितः भविष्यति। न हि सर्वे राजपुत्राः राज्ये तिष्ठन्ति; यदि सर्वे अभिषिक्ताः स्युः, महद् विक्षोभः स्यात्।" एवं मन्त्ररा कैकेयीं स्वपुत्रस्य हिताय, स्वस्य च रक्षाय, तस्याः च हितम् उपदिश्य, ताम् आपदं प्रकटयामास। कैकेयी तु रामस्य गुणैः सन्तुष्टा, भरतम् अपि रामसमं मन्यमाना, मन्त्ररायाः वचः श्रुत्वा, तस्यै वरं दातुम् उद्युक्ता बभूव। मन्त्ररा तु दुःखशोककुपिता, कैकेयीं पुनः पुनः दुःखस्य आगमनम् अवबोधयामास, रामस्य राज्याभिषेकात् भरतस्य अपकर्षणं, स्वस्य च पतनं स्पष्टम् अकथयत्।