तदा मन्युमती मन्थरा, अत्यन्तदुःखिता, कैकेयीं प्रति अनिष्टमुद्दिश्य, राघवात् तां वियोजयितुम् इच्छन्ती, दुःखपूर्णं वाक्यम् अब्रवीत्। सा उवाच—"देवि, तव महदनन्तदुःखं प्रवृत्तमस्ति; राज्ञा दशरथेन रामः युवराजे अभिषेच्यते। अहं भीतस्मि, शोकसन्तप्तचित्ता, दुःखदग्धेव, तव हितायात्रागतास्मि। त्वद्व्यसनं मम महद्व्यसनं, तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिरिति न संशयः। त्वं राजवंशे जाता, पतिं प्रति प्रमुखा पत्न्यसि; कथं त्वं राजधर्मस्य गम्भीरतां न जानासि? "तव पतिः धर्मकथनपरः सन् अपि, कपटी; वचांसि स्निग्धानि, स्वभावस्तु कठोरः। त्वं निर्मलहृदया तं विश्वस्सि, तेन त्वं सम्पूर्णमोहिता। इदानीं स त्वां तुच्छैः सान्त्वनैः उपगच्छति, परन्तु सः अद्य कौसल्यां समृद्ध्या संयोजयिष्यति। स पापकर्मा भरतं तव बान्धवसमूहात् अपास्य, शीघ्रमेव रामं सर्वविघ्नविनिर्मुक्तं राज्ये स्थापयिष्यति। शत्रुः पतिरूपेण, शुभकामिन्याख्या माता च, बालकस्य सर्पग्रहणमिव विषयुक्ता—एवं त्वं धृता। "यथा शत्रुः वा उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथैव अद्य राजा दशरथः त्वां तव च पुत्रं प्रति वर्तते। सुखभोगाभ्यास्ता बाले, त्वं स्वजनैः सह तेन पापेन विनष्टासि, यः मिथ्यावचोभिः रामं पत्ताभिषिक्तुमिच्छति। अतः कैकेयि, त्वं स्वहिताय शीघ्रं कार्यं कुरु; पुत्रं, आत्मानं, मां च विस्मयेन पश्यन्तीं रक्ष।" एवं मन्थरायाः वचनानि श्रुत्वा, सा सुशोभना कैकेयी शय्यायाः उत्तस्थौ, प्रमुदिता, शरत्कालस्य शशाङ्ककला इव। सा कैकेयी, अत्यन्तहृष्टा विस्मयपरा, तां कुब्जां दिव्येन भूषणेन समलङ्कृत्य ददौ। भूषणं दत्वा, उत्तमा कैकेयी, तुष्टा पुनः मन्थरां प्रति वाक्यमब्रवीत्—"एषा त्वया मम प्रीतिकरं वार्तां उक्ता, या मे प्रिया। किं तव कर्तव्यं, मन्ये, यत् त्वं मां एवमुपहर्षयितुम् अर्हसि?" "रामे भरते च मे भेदो नास्ति; तस्मात् अहं तुष्टा यत् राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति। एतस्मात् मम वरः कोऽपि नास्ति; त्वं प्रियवदन्या अमृतोपमं मधुरं वचनं उक्तवती। तस्मात् त्वं वरेण श्रेष्ठेन युक्ता, यदिच्छसि तद् वृणु।" एवं कैकेय्याः वचः श्रुत्वा, मन्थरा, असूया, तद्भूषणं परित्यज्य, कोपशोकसमन्विता, इदं वचनमब्रवीत्—"किमर्थं त्वं, मूढे, हेत्वाभावे हृष्टा? नु जानासि त्वं दुःखसागरमध्ये स्थितासि? अहं दुःखदग्धा, आत्मनिग्रहम् आचरामि तव कृते, हे देवी। किं त्वं हर्षं प्राप्स्यसि, महद्व्यसनं प्राप्य, शोकं न कुर्वती? "त्वदबुद्धित्वात् अहं शोचामि। का बुद्धिमती पत्न्यन्याय्यपुत्रस्य वृद्धौ हृष्टा, मृत्युमिव प्राप्त्वा? रामात् भीता, न केवलं भरतस्य कृते, राज्यविभागात्; तद् चिन्तयित्वा अहं दुःखिता, भीता भीताद्भयम् उपजायते। वीर्यशाली लक्ष्मणः रामे परायत्तः, तथा शत्रुघ्नो भरते, यथा लक्ष्मणः ककुत्स्थे। "राज्यश्रीः समीप्येन भरतस्य आगता इति युक्तं, परन्तु तयोः कनिष्ठयोः राज्याभिषेकः विधीयते। धन्या कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ये महति युवराज्ये ब्राह्मणश्रेष्ठैः अभिषेच्यते। पृथिवी हृष्टा, शत्रवः जिताः, तदा त्वं कौसल्यां प्राञ्जलिः परिचरिष्यसि, दासीव। तदा त्वं मया सह तस्याः परिचारिका भविष्यसि, तव पुत्रश्च रामस्य दासः। "रामस्य प्रमुखास्त्रियः प्रमोदं यास्यन्ति, तव स्नुषास्तु भरतस्य अपकर्षे न हर्षयिष्यन्ति।" मन्थरायाः एवं वदन्त्याः, परमप्रीत्या कैकेयी रामस्यैव गुणान् स्तोतुम् आरब्धा। सा उवाच—"रामः राज्ञः ज्येष्ठपुत्रः, धर्मज्ञः, गुणवान्, जितेन्द्रियः, कृतज्ञः, सत्यवादी, शुचिः; तस्मात् स राज्याय योग्यः। दीर्घायुषी सः भ्रातॄन् दासांश्च पितृवत् रक्षिष्यति; किमर्थं त्वं, हे कुब्जे, रामस्याभिषेकश्रवणे दुःखिता? "शतसंवत्सरात् पश्चात् भरतः अपि, उत्तमपुरुषः, पितामहपितृभ्यां राज्यं रामात् प्राप्स्यति। तस्मिन्सम्प्राप्ते सौख्ये, किमर्थं त्वं, मन्थरे, दुःखिता? यथा भरतः पूज्यते, तथा राघवः अपि, कौसल्यां विना मामपि सेवते। यदि राज्यं रामस्य, तर्हि भरतस्यापि; सः भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति। "एवं कैकेय्याः वचः श्रुत्वा, मन्थरा दुःखिता, दीर्घं श्वसन्ती, कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्—'त्वद्मूढत्वात् त्वं दुःखं न पश्यसि, नात्मानं जानासि, दुःखसागरमध्ये निमग्ना। राघवः राजा भविष्यति, तस्य पुत्रः अपि; भरतः तु, हे कैकेयि, राजवंशात् अपाकृष्यते।'" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तम्यष्टमाध्याययोः एषा कथा प्रवहति।