कैकेय्याः मधुराणि वचनानि श्रुत्वा, मन्थरा नाम कुब्जा, या वाक्यकुशलाऽपि कोपेन सम्पूर्णा आसीत्, प्रत्युवाच। सा मन्थरा, स्वामिन्याः कल्याणमिच्छन्ती, किंचित् अधिकं विषण्णा जाता, राघवात् तां दूरं कर्तुम्, दुःखाय च वचनमिदं अवदत्—"देवि, महद् अनन्तं च ते व्यसनम् आरब्धम्; राजा दशरथः रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति। अहम् अत्यन्तभीता, शोकसन्तापसमन्विता, अग्निना दग्धेव, तव हितार्थम् इह आगता। कैकेयि, तव दुःखं मम महद्दुःखं, तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिरिति न संशयः। त्वं राजकुले जाता, पत्नीनां मुख्यासि; कथं त्वं, राजधर्मस्य गम्भीरतां न बोधितुम् अर्हसि? तव पतिः धर्मं भाषते, परन्तु सः कपटी; तस्य वाणी मृदु, स्वभावः तु कठोरः। त्वं शुद्धहृदा, तस्मिन् विश्वासं कृत्वा, सम्यक् मूढा कृतासि। अधुना सः तव समीपं निरर्थकसान्त्वनैः आगच्छति; परन्तु सत्यं वदामि, अद्य तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या योजयिष्यति। सः दुष्टचित्तः, भरतं तव बान्धवान् मध्ये अपाकृत्य, शीघ्रं रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नानि नाशयित्वा। शत्रुः पतिरूपेण, माता च शुभकामिनीव, बालकेन आलिङ्गिता विषसर्प इव; एवं त्वं धारिता। यथा शत्रुः, उपेक्षितः सर्पो वा, तथा अद्य राजा दशरथः त्वां तव च पुत्रं व्यवहारयति। हे बालिशे, सुखाभ्यस्ते, त्वं स्वजनैः सह नष्टा, तेन पापेन, यो मिथ्यासान्त्वनैः रामं सिंहासने स्थापयति। अतः कैकेयि, त्वं शीघ्रं स्वहिताय यथायोग्यं कुरु; पुत्रं, आत्मानं, मां च रक्ष, यः अहं विस्मयेन पश्यामि।" मन्थरायाः वचनानि श्रुत्वा, सा सुश्रोणी कैकेयी शय्यायाः उत्तस्थौ, हृष्टा, शरद्विशदचन्द्रकलैव। सा कैकेयी, अतीव तुष्टा विस्मिताच च, तस्यै कुब्जायै दिव्यमलंकरं ददौ। अलंकारं दत्त्वा, सा उत्तमा कैकेयी, हृष्टा, पुनः मन्थरां प्रत्युवाच—"इदं प्रियं वार्तां त्वं मम उक्तवती, मन्थरे, सा मे प्रिया। किं तव कर्तव्यं, तद् वद, यत् त्वं माम् एवमुपहृष्टवती। रामे च भरते च मम न कोऽपि भेदः; तस्मात् अहं तुष्टा, यः राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति। मम न अन्यत् वरं; त्वं प्रियार्हा, मधुरममृतोपमं वचनं उक्तवती; अतः तव उत्तमं श्रेष्ठं च वरं ददामि—यत् इच्छसि तत् वृणीष्व।" इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमः सर्गः शृणु। मन्थरा तु, ईर्ष्यया आक्रान्ता, अलंकारं क्षिप्त्वा, कोपशोकसमन्विता, वाक्यमिदम् उवाच—"किं त्वं, मूढे, कारणं विना हृष्टा? न जानासि, दुःखसागरमध्ये स्थितासि। अहं दुःखेन पीडिता, त्वदर्थे निगृह्णामि; त्वं तु, महदपदं प्राप्ता, शोकस्थानि उत्सृज्य, हृष्टा किमर्थम्? तव अज्ञानं अहं शोचामि; का बुद्धिमती पत्न्यः प्रतिद्वन्द्विन्याः पुत्रस्य अभ्युत्थाने प्रमोदेत, मृत्युमिव प्राप्तवती? रामात् भीत्या, न केवलं भरतस्य कृते, राज्यविभागे चिन्तयित्वा अहं दुःखिता; भीतः हि भीतेन भयम् उपजायते। महाबाहुः लक्ष्मणः रामे सम्यक् अनुरक्तः, तथैव शत्रुघ्नः भरते, यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थे। अपि च, शोभने, भरतस्य अनुक्रमे राज्यं आगन्तव्यम्, किन्तु राज्याभिषेकः तयोः कनिष्ठयोः दत्तः। धन्या कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ययोगे, श्रेष्ठैः ब्राह्मणैः युवराजे अभिषेच्यते। यदा पृथिवी हृष्टा, निर्भया, जितारातिः, तदा त्वं कौसल्यायाः समीपे अञ्जलिपुटा सेविका भविष्यसि। एवं वयं सर्वाः तस्याः सेविकाः, तव पुत्रः च रामस्य दासः भविष्यति। रामस्य मुख्याः पत्न्यः प्रमोदन्ते, तव स्नुषाः तु भरतस्य अपकर्षे न प्रमोदिष्यन्ति।" एवं मन्थरायाः वचः श्रुत्वा, कैकेयी केवलं रामस्य गुणमेव स्तौतुम् आरब्धवती। "रामः राज्ञः ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मज्ञः, गुणवान्, जितेन्द्रियः, कृतज्ञः, सत्यवादी, शुचिः; तस्मात् सः राज्याय योग्यः। सः दीर्घायुष्मान्, भ्रातॄन् सेवकांश्च पितेव रक्षिष्यति; अतः कुब्जे, रामस्याभिषेके त्वं किमर्थं विषण्णा? शतवर्षात् अनन्तरं भरतः अपि, उत्तमपुरुषः, पितामहपितृराज्यं रामात् प्राप्स्यति। सम्प्राप्ते सौभाग्ये, सुखे च सन्निहिते, किमर्थं त्वं, मन्थरे, अन्तः दह्यसे दुःखं च कुरुषे? यथा भरतः पूज्यः, तथा राघवः अपि, तदधिकम्; कौसल्यां विना, मामपि सः बहु सेवते। यदि राज्यं रामस्य, तर्हि तत् भरतस्य अपि; राघवः स्वान् भ्रातॄन् आत्मवत् पश्यति।" कैकेय्याः इदं वचनं श्रुत्वा, मन्थरा, दुःखेन पीडिता, दीर्घं शुष्कोष्णं निश्वस्य, कैकेयीं पुनरुवाच—"त्वं मूढत्वात् अनर्थं न पश्यसि, आत्मानं च न अवगच्छसि, दुःखव्यसनसागरे निमग्ना।