क्रोधेन दग्धा दुष्टदर्शिनी मन्थरा, शय्यायां स्थितां कैकेयीं प्रति एवं वचनमब्रवीत्— “उत्तिष्ठ मूढे! किमिदं शय्यायां शेषे? त्वां महती विपत्ति सम्प्राप्ता; दुःखवारिधौ मग्ना सत्त्वमात्मानं न पश्यसि। सौभाग्यशालिनीव दृश्यसे, परन्तु यत्र सौभाग्यं नास्ति तत्रैव तद्वदसि; तव सौभाग्यं तु ग्रीष्मकाले नद्याः प्रवाहवत् चञ्चलम्।” एवं क्रूरवचनैः कोपिता कुटिलाङ्गी मन्थरा यदा कैकेयीं सम्बोधयामास, तदा सा कैकेयी महतीं चिन्ताम् अवाप। सा तु मन्थरां हुम्प्रतिवदन्ती उवाच— “कच्चिद् भवत्याः सर्वं कुशलम्? दुःखितमुखीं त्वां पश्यामि, मन्थरे, महतीं पीडामनुभवसि।” कैकेय्याः सौम्यवचनं श्रुत्वा, मन्थरा तु कोपसमन्विता वाक्यविशारदा प्रत्युवाच। तदा सा कुटिलाङ्गी मन्थरा, स्वार्थदर्शिनी, कैकेयीं दुःखयितुम् एवं वचनमब्रवीत्, राघवात् च पृथक्कर्तुमिच्छन्ती— “देवि, महती च नित्यं दुःखरूपा आपद्भवति ते; राजा दशरथः रामं युवराजेऽभिषेचयिष्यति। अहं भयेन विवर्णा, शोकसन्तापसमन्विता, अग्निना दग्धेव, तव हितायात्रागतास्मि। “तव दुःखं मम दुःखं, तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिः—नात्र संशयः। त्वं राजकुले जाता, पतिं प्रमुखं प्राप्य, कथं न वेत्सि राजधर्मस्य गम्भीरताम्? तव पतिः धर्मं वक्तुम् जानाति, परन्तु स व्याजेन भाषते; वाणी मधुरा, स्वभावस्तु कठोरः। त्वं शुद्धहृदया सती तस्मिन्विश्वस्सि, तेन त्वं सम्पूर्णमोहिता। “अद्य स तव समीपमागतः शून्यसान्त्वनैः; परन्तु सः तु कौशल्यां सम्पत्त्या योजयिष्यति। तद् दुष्टहृदयो राजा भरतं तव बान्धवात् अपाकृत्य, शीघ्रमेव रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नानि नाशयित्वा। पतिरूपेण शत्रुः, मातृरूपेण शुभेच्छुः, बालकेनालिङ्गितः सर्पो विषदोषः—एवं त्वमपि धृता। “यथा शत्रुः, अथवा उपेक्षितः सर्पः, तथा अद्य राजा दशरथः त्वां तव पुत्रं च व्यवहारयति। सुखे सदा प्रवृद्धे, बालिशे, त्वं पापेन नाशिता स्वजनैः सह, यः कपटमधुरवचनैः रामं राज्ये स्थापयति। “तस्मात्, कैकेयि, त्वमात्मनः श्रेयसे त्वरया कार्यं कुरु; पुत्रं, आत्मानं, मां च रक्ष, यः अहं कुतूहलेन पश्यामि।” एवं मन्थरावचनं श्रुत्वा, सा शोभनानना कैकेयी शय्यायाः उत्थाय, शरदिन्दुकलामिव प्रमोदिता। सा कैकेयी, परमसन्तुष्टा विस्मयमना, तां कुटिलाङ्गीं दिव्यं भूषणं ददौ। भूषणं दत्वा सा श्रेष्ठा कैकेयी, प्रहृष्टा, मन्थरां पुनरुवाच— “मन्थरे, या त्वया मम प्रीतिकरं वार्तां कथिता, सा मे परमप्रियं; त्वं यदिच्छसि, तत् वद, यतः त्वं मां प्रमोदितवती। “न हि मम रामभरतयोः भेदोऽस्ति; तस्मात् अहं तुष्टा अस्मि यत् राजा रामं युवराजेऽभिषेचयिष्यति। न मे अयं ततोऽन्यो वरः; त्वं प्रियदर्शिनी, अमृतोपमा मधुरवाचिनी; अतः त्वं यद् इच्छसि, स वरः तुभ्यं दत्तः।” इदानीं वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डेऽष्टमः सर्गः शृणु। मन्थरा तु, ईर्ष्यया पीडिता, तद् भूषणं तिरस्कृत्य, क्रोधशोकसमन्विता, कैकेयीं प्रति वचनमिदमुवाच— “किमर्थं त्वं, मूढे, निरर्थकं प्रमोदिता? नु जानासि यत् त्वं दुःखसागरमध्ये स्थितासि? “अहं दुःखेन संतप्ता, परन्तु तव कृते निगृह्णामि; त्वं तु महतीं आपदं प्राप्य, प्रमोदसे, शोचितव्या सती। “तव अज्ञानं अहं शोचामि; का बुद्धिमती स्त्री प्रतिपक्षपत्नीपुत्रस्य उत्कर्षे हर्षं प्राप्नुयात्, मरणमिव? “न केवलं भरतस्य, रामस्य भयं मम; राज्यविभागात् भीता अहं, यतः भयात् एव दुःखिता अस्मि। “महत् बाहुबलसम्पन्नः लक्ष्मणः रामाय एव समर्पितः; तथा शत्रुघ्नः अपि भरताय, यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थाय। “यद्यपि, सुन्दरि, ज्येष्ठानुक्रमेण राज्याभिषेको भरताय भवितव्यः, तथापि, राज्यं तयोः कनिष्ठयोः समर्पितम्। “नूनं कौशल्या भाग्यवती, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्यनक्षत्रे ब्राह्मणश्रेष्ठैः युवराजेऽभिषेच्यते। “यदा पृथिवी प्रमुदिता, निर्भया, शत्रवः च जिताः, तदा त्वं कौशल्यायाः समीपे अञ्जलिं कृत्वा सेविका भविष्यसि। “एवं त्वया सह वयं अपि तस्याः सेवक्यः भविष्यामः, तव पुत्रः च रामस्य दासः। “रामस्य पत्न्यः प्रमोदिष्यन्ति, तव स्नुषाः तु भरतस्य पतने न प्रमोदिष्यन्ति। “मन्थरायाः एवं वदन्त्याः, परमसन्तुष्टा कैकेयी केवलं रामस्य गुणान् स्तोतुं प्रववृते। “राज्ञः ज्येष्ठः रामः धर्मज्ञः, गुणवान्, स्वधर्मनिष्ठः, कृतज्ञः, सत्यवादी, शुचिः; तस्मात् स एव राज्याय योग्यः। “स दीर्घायुः भ्रातॄन् सेवकांश्च पितृवत् रक्षिष्यति; तस्मात्, कुटिलाङ्गि, रामस्याभिषेके शोकितवती किं? “शतसंवत्सरात् अनन्तरं भरतः अपि, पुरुषश्रेष्ठः, रामात् पितामहपितृराज्यं प्राप्स्यति।