स्निग्धया दासीया हर्षेण पूर्णया, सा हर्षवती सन्देशं कुब्जायै ददौ यः राघवस्य महद् भाग्यं आगतम्। सा दासी कुब्जां प्रति उक्तवती—“श्वः पुष्ये तारे राजा दशरथः क्रोधविजितं निर्मलचरित्रं रामं युवराज्याभिषेकाय नियुक्तुम् इच्छति।” एतद् दास्याः वचनं श्रुत्वा, कुब्जा मन्तरः शीघ्रं क्रुद्धा कैलासशिखरसमं राजप्रासादात् अवतीर्य गच्छति। क्रोधेन दग्धा, दुष्टदर्शिनी मन्तरः शयानां कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच—“उत्तिष्ठ मूढे! किम् शयाना असि? ते महद् आपद् आगच्छति। दुरितप्रवाहेण सम्प्लाविता त्वं स्वं न अवगच्छसि। त्वं सौभाग्यवतीव दृश्यसे, परन्तु अनिष्टे सौभाग्यं गर्वयन्ती; तव सौभाग्यं अनिश्चितं, ग्रीष्मे नद्याः प्रवाह इव।” क्रुद्धया दुष्टदर्शिन्या कुब्जया एवं काठिन्येन उक्ता, कैकेयी गम्भीरं शोकं प्राप। तदा कैकेयी कुब्जां प्रति उवाच—“किम् सर्वं कुशलम्, मन्तरः? तव मुखं विषण्णं पश्यामि, त्वं महता दुःखेन पीडिता।” कैकेयीं सौम्यं वचनं श्रुत्वा, मन्तरः वाक्यकुशलः, क्रोधपूर्णा, प्रत्युवाच। मन्तरः, अधिकं विषण्णा, कैकेयीं हिताय, राघवात् विमुखतायाः कारणाय, दुःखं जनयितुं वचनं उवाच। “देवि, तव महती अनन्ता आपद् आरब्धा—राजा दशरथः रामं युवराज्ये अभिषिक्तुम् इच्छति। अहं गम्भीरभीत्या दुःखशोकसम्भ्रान्ता, अग्निना दग्धेव, तव हिताय आगता। कैकेयी! तव दुःखं मम दुःखं, तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिः—नात्र संशयः। राजवंशे जातासि, तव पतिः तव धर्मपत्नीषु मुख्यः; कथं न अवगच्छसि राजधर्मस्य गम्भीरतां?” “तव पति धर्मं भाषते, परन्तु कपटी; तस्य वचनं सौम्यं, परन्तु स्वभावः कठोरः। त्वं शुद्धहृदया तं विश्वसयन्ती, अतः सम्पूर्णं मोषितासि। अधुना सः तव समीपं शून्यसान्त्वनैः आगच्छति, परन्तु सत्यं, अद्य तव पति कौसल्यां समृद्ध्या संयोजयिष्यति। सः दुष्टहृदयः, तव कुलात् भरतं अपाकृत्य, शीघ्रं रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नान् निवार्य।” “शत्रुः पतिरूपेण, हितकामिनी माता, विषधरः बालकेन आलिङ्गिता इव—एवं त्वं धृता। यथा शत्रुः वा उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथा अद्य राजा दशरथः त्वं तव पुत्रं च आचरति। हे मूढे! सुखानुगता, पापकर्मणा तव कुलसहितं विनष्टा, सः मिथ्यासान्त्वनैः रामं राज्ये स्थापयन्। अतः, कैकेयी! शीघ्रं स्वहिताय कर्तव्यं, समये तव पुत्रं, स्वं, मां च रक्ष, अहं विस्मयेन एतद् पश्यामि।” मन्तरायाः वचनं श्रुत्वा, सा सुन्दरी कैकेयी शय्यायाः उत्थिता, हर्षपूर्णा, शरद्वेलायां शशाङ्ककला इव। अतिसन्तुष्टा कैकेयी, विस्मितया, कुब्जायै दिव्यं भूषणं ददौ। भूषणं दत्वा, उत्तमवती कैकेयी हर्षिता पुनः मन्तरायै उवाच—“यत् त्वया मम प्रियं वार्तां उक्तं, मन्तरः, तत् मम हृदयंगमं। किम् अन्यत् तव कृते कर्तुं शक्यं? त्वं मम हर्षं आवहन्ती। मम दृष्ट्या रामः भरतः च न भेदः; अतः राजा रामं युवराज्ये अभिषिक्तुं इच्छति, अहं तेन हर्षिता। न मे अन्यः वरः अस्ति; त्वं स्निग्धा, मधुरं प्रियं वचनं उक्तवती, अमृतमिव। यत् एवं उक्तवती, तव उत्तमं वरं ददामि, यत् इच्छसि तत् वृणु।” शृणु अधुना श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे अष्टमं सर्गं। मन्तरः, ईर्ष्यया, भूषणं त्यक्त्वा, क्रोधशोकपूर्णा, इदं वचनं उवाच—“किमर्थं, मूढे, त्वं अनर्थे हर्षिता? न जानासि यत् दुःखसागरमध्ये स्थितासि। अहं दुःखेन अभिभूता, परन्तु तव कृते आत्मानं निगृह्णामि। किमर्थं त्वं शोककालं हर्षकालं मन्यसे, महद् अनर्थं प्राप्तवती?” “तव बुद्धिहीनता मम दुःखस्य कारणम्। का बुद्धिमती स्त्री प्रतिपन्नपत्नीपुत्रस्य अभ्युदये हर्षं कुर्यात्, मृत्युरिव? रामस्य भीत्या, न केवलं भरतस्य, राज्यविभागे, विचार्य, अहं दुःखिता; भीतिर्भीतेन जायते। वीरबाहुः लक्ष्मणः रामे समर्पितः, तथा शत्रुघ्नः भरते, यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थे। अपि च, हे सुन्दरी, अनुक्रमेण भरतस्य राज्यं दत्तव्यम्, परन्तु तयोः कनिष्ठयोः राज्याभिषेकः निश्चितः।” “भाग्यवती कौसल्या, यस्य पुत्रः श्वः पुष्ये तारे ब्राह्मणश्रेष्ठैः युवराज्ये अभिषिक्तः भविष्यति। यदा भूमिः हर्षविश्वासपूर्णा, शत्रवः जिताः, तदा त्वं कौसल्यायाः सन्निधौ अञ्जलिं कृत्वा सेविका भविष्यसि। एवं वयं सर्वे तस्याः सेवकाः, तव पुत्रः रामस्य सेवकः। निश्चितम्, रामस्य मुख्याः पत्न्यः हर्षिता भविष्यन्ति, तव पुत्रवधूः भरतस्य पतने न हर्षयिष्यन्ति।” एवं मन्तरां वदन्तीं दृष्ट्वा, परमसन्तुष्टा कैकेयी केवलं रामस्य गुणान् स्तोतुम् आरब्धा।