जनकः कौसल्यायाः पुरवासीजनानां परमं हर्षं दृष्ट्वा, आश्चर्यचकितः सन् पप्रच्छ—"किं कारणं एषां प्रजाजनानां अद्भुतस्य हर्षस्य? किं च कृतार्थः राजा किम् करिष्यति?" तदा प्रमुदिता धात्री, हर्षसम्भ्रमपरिपूर्णा, राघवस्य आगामिनः महत् सौभाग्यस्य वार्तां कुब्जायै निवेदयामास। सा उवाच—"श्वः पुष्यनक्षत्रे राजा दशरथः कोपजयिनं निरपराधिनं रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" एवं धात्र्याः वचनं श्रुत्वा, शीघ्रकोपसमायुक्ता सा कुब्जा कैलासशिखरसमुन्नते राजप्रासादात् अवतीर्य, मनसा क्रोधेन दग्धा, कैकेय्याः शय्यायाम् उपविष्टायाः समीपं गत्वा इदं वाक्यम् उवाच—"उत्तिष्ठ मूढे! किम् शयने शेषसे? त्वां महती विपत्ति उपगच्छति। दैवप्रवाहेण आकृष्टा, आत्मानं न जानासि।" "यद्यपि सौभाग्यवती इव दृश्यसे, तथापि अनिष्टे सौभाग्ये गर्वं वहसि; तव सौभाग्यं अनिश्चितं, यथा ग्रीष्मकाले नद्याः प्रवाहः।" क्रुद्धया कुब्जया, दुष्टदर्शिना, एवं कठोरं वाक्यं श्रुत्वा कैकेयी महतीं विषादवेलां प्राप्तवती। सा कैकेयी कुब्जां पप्रच्छ—"कच्चित् कुशलं मन्थरे? किञ्च त्वां विकृतेन मुखेन, दुःखितामिव पश्यामि।" कैकेय्याः सौम्यं वचनं श्रुत्वा, मन्थरा वाक्यविशारदा, कोपसमन्विता प्रत्युवाच। सा कुब्जा, अधिकं विषण्णा, कैकेय्याः हितकाम्या, राघवात् पृथग्भावाय च, दुःखाय इदं वचनं उवाच—"देवि, महती अनन्ता च ते विपत्ति आरब्धा—राजा दशरथः रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" "अहं भीतया शोकसन्तप्तया दुःखेन च दग्धा, तव हितार्थं इह आगता। कैकेयि, तव दुःखं मम दुःखं भविष्यति, तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिः—नात्र संशयः।" "त्वं राजवंशे जाता, राज्ञः प्रियभार्या च; कथं त्वं, राज्ञि, न वेत्सि राजधर्मस्य गम्भीरतां? तव पतिः धर्मं भाषते, परन्तु सः कपटी; तस्य वाणी मधुरा, स्वभावः कठोरः। त्वं निर्मलहृदया तं विश्वस्सि, तेन सम्यग्वञ्चिता।" "सः शून्यसान्त्वनैः त्वां उपगच्छति, परं तु अद्य तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या योजयिष्यति। सः दुष्टहृदयः, भरतं तव बान्धवानां मध्ये अपास्य, शीघ्रं रामं सर्वविघ्नविनिर्मुक्तं राज्ये स्थापयिष्यति।" "शत्रुः पतिरूपेण, माता च शुभकामनां दर्शयन्ती, बालकस्य आलिङ्गिता विषसर्पवत्—एवं त्वं धृता। यथा शत्रुः, उपेक्षितः वा सर्पः, तथा अद्य राजा दशरथः त्वां तव पुत्रं च आचरितवान्।" "सुखसंस्कारयुक्ते बालिशे, त्वं स्वजनैः सह, पापिना, मिथ्यासान्त्वनैः रामं सिंहासने स्थापयता, विनष्टा।" "तस्मात् कैकेयि, त्वं स्वहिताय शीघ्रं कार्यमाचर; एषः समयः अनुकूलः। पुत्रं, आत्मानं, मां च, विस्मयेन पश्यन्तीं, रक्ष।" मन्थराया वचनं श्रुत्वा, सा सुश्रोणी कैकेयी शय्यायाः उत्थाय, प्रमुदिता, शरदिन्दुसितांशुकला इव, बभौ। सा कैकेयी, अत्यन्तं प्रहृष्टा, विस्मयसमन्विता, तां कुब्जां दिव्यं भूषणं दत्तवती। भूषणं दत्त्वा, उत्तमा कैकेयी प्रमोदिता, पुनः मन्थरां प्रति इदं वचनं उवाच—"यत् त्वया मम इदम् अतिप्रियं वार्तां उक्तं, तत् मे प्रियतमा। वरं वद यत् ते रोचते, यतो हर्षं आवहसि।" "मम रामे भरते च न कश्चित् भेदः; तस्मात् राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति इति मम हर्षः।" "एष एव मम उत्तमः वरः। त्वं प्रियदर्शिनि, मधुरं प्रियं च वचनं उक्तवती—अमृतोपमं। तस्मात् यत् इच्छसि, तं वरं ददामि।" इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आर्षे, अयोध्याकाण्डे, अष्टमोऽध्यायः शृणुत। परन्तु मन्थरा, असूया, तं भूषणं निक्षिप्य, कोपशोकसमन्विता, इदं वचनं उवाच—"किमर्थं त्वं, मूढे, निरर्थकं प्रमोदिता? न जानासि यत् त्वं दुःखसागरमध्ये स्थितासि।" "अहम् अपि दुःखेन पीडिता, तव कृते आत्मानं निगृह्णामि, राज्ञि। त्वं तु महता अनर्थेन सम्प्राप्ता, शोकेन न शोकिता, प्रमोदसे।" "त्वदीयं अविवेकं अहं शोचामि। का नाम सती स्त्री प्रतिपक्षभार्यायाः पुत्रे अभ्युदिते, मृत्युसमीपे, प्रमोदेत?" "रामात् भीता अहम्, न केवलं भरतानिमित्तम्; राज्यविभागस्य चिन्तया दुःखिता अस्मि, भयात् भयमेव जायते।" "बलवान् लक्ष्मणः रामे पूर्णतः अनुरक्तः, तथा शत्रुघ्नः अपि भरते, यथा लक्ष्मणः काकुत्स्थे।" "यद्यपि, सुश्रोणि, परम्परया राज्यं भरतस्य आगच्छेत्, तु राज्यपरम्परा तयोः कनिष्ठयोः दत्ताः।" "धन्या कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ये, श्रेष्ठैः ब्राह्मणैः, युवराज्ये अभिषिक्तः भविष्यति।" "यदा भूमिः प्रमोदिता, निश्चिन्तिता च, विजिता, शत्रवः च जिताः, तदा त्वं कौसल्यायाः प्राञ्जलिः परिचारिका भविष्यसि।" "एवं त्वं सह अस्माभिः तस्याः दासी भविष्यसि, तव पुत्रः च रामस्य परिचारकः।" "नूनं रामस्य मुख्यभार्याः प्रमोदिष्यन्ति, तव स्नुषाः तु भरतस्य पतने न हर्षं लप्स्यन्ते।