राघवस्य मातरः परमसुखे निमग्ना लाभे च प्रवृत्ता, जनानां मध्ये किम् धनेन वितरणं करोति? एतद्विशेषं सुखं जनानां मध्ये किमर्थं संजातम्? किम् आनंदितः राजा करिष्यति? इत्याश्चर्येण पृष्ट्वा, आनंदेन पूर्णा धात्री हर्षवशात् कुब्जाय राघवस्य महद् सौभाग्यं आगमिष्यतीति कथयामास। श्वः पुष्ये तारे राजा दशरथः क्रोधं जितं दोषरहितं रामं युवराजे अभिषेकं करिष्यति इति धात्र्याः वचनं श्रुत्वा, शीघ्रकोपिता कुब्जा कैलासशिखरप्रायात् प्रासादात् अधः अवतीर्य, क्रोधाग्निना दग्धा, दुष्टदर्शिनी मंथरा शयाने कैकेयीं प्रति इदं वचनं उवाच— “उत्तिष्ठ मूढे! किम् शयिता? आपद् त्वां अभिगच्छति। दुःखौघेण अभिभूता स्वं न जानासि। सौभाग्यवती इव दृश्यसे, किं तु अनिष्टे सौभाग्यं गर्वयसि; तव सौभाग्यं अनिश्चितं, तस्य नदीव प्रवाहः ग्रीष्मे।" इत्युक्त्वा, क्रुद्धया दुष्टदर्शिन्या कुब्जया परुषैः वाक्यैः अभिहिता कैकेयी गहनं विषादं प्रविष्टा। ततः कैकेयी कुब्जां मंथरां प्रति उवाच— “सर्वं कुशलं वा, मंथरे? तव मुखं विषण्णं पश्यामि, महतः दुःखस्य चिन्हैः युक्तम्।” कैकेयीं सौम्यवाक्यं श्रुत्वा, भाषाशिल्पिनी कोपवती मंथरा प्रत्युवाच। अधिकं विषण्णा कुब्जा, कैकेयीं दुःखाय राघवात् विमोचयितुम् इच्छन्ती, इदं वचनं उवाच— “देवि, तव महती अनन्ता च आपद् आरब्धा— राजा दशरथः रामं युवराजे अभिषेकं करिष्यति। अहं गहनभीता शोकदुःखसमन्विता अग्निना दग्धा तव हिताय आगता। कैकेयी, तव दुःखं मम महद् दुःखं; तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिः— नात्र संशयः। राजवंशे जातासि, राज्ञः मुख्यपत्नी; कथं, देवी, राजधर्मस्य गम्भीरता न जानासि? तव पतिः धर्मं भाषते, किं तु मायावी; तस्य वाक्यं सौम्यं, किं तु स्वभावः कठोरः। शुद्धहृदया त्वं तं विश्वसिता, अतः सम्यक् मोषिता। अधुना सः त्वं शून्यदायैः समीपगच्छति, किं तु आज तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या एकत्रयिष्यति। सः दुष्टहृदयः तव कुटुम्बात् भरतं अपास्य, शीघ्रं रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नान् निहत्य। शत्रुः पतिरूपेण, माता शुभकामिनी इव, विषसर्पः बालकेन आलिंगितः इव— एवं त्वं धृतासि। यथा शत्रुः वा उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथा अद्य राजा दशरथः त्वं तव पुत्रं च आचरति। भो मूढे, सुखाभ्यासिनि, त्वं तव कुटुम्बेन सह दुष्टेन मिथ्याशान्तिवाक्येन विनष्टा, यः रामं सिंहासनस्थापयति। अतः कैकेयी, त्वं शीघ्रं स्वहिताय कर्तव्यं कुरु; तव पुत्रं, आत्मानं, मां च रक्ष, यः अहं विस्मयेन पश्यामि।" मंथरायाः वचनं श्रुत्वा, सा सुश्रोणी कैकेयी शय्यायाः उत्तस्थ, हर्षपूर्णा, शरद्विकसद् चन्द्रमण्डलवत्। कैकेयी, अत्यन्तं प्रसन्ना विस्मयपूर्णा, तां कुब्जां दिव्यं भूषणं ददौ। भूषणं दत्त्वा, उत्तमस्त्री कैकेयी हृष्टा पुनः मंथरां प्रति उवाच— “एतत् सुखदं वचनं यत् त्वं मम उक्तवती, मंथरे, मे प्रियं। किं अधिकं ते कर्तव्यं, यत् त्वं मां हर्षयिता। अहं रामभरतयोः भेदं न पश्यामि; अतः राजा रामं युवराजे अभिषेकं करिष्यति, तेन अहं तुष्टा। एतत् मे परमं वरं; त्वं स्निग्धा, मधुरं प्रियं वचनं अमृतसदृशं उक्तवती। अतः त्वं यत् इच्छसि, तं परमं वरं ददामि।” अथ शृणु वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमं सर्गम्। किं तु मंथरा, ईर्ष्यया युक्ता, भूषणं त्यक्त्वा, कोपशोकाभ्यां पूर्णा, इदं वचनं उवाच— “किं त्वं, मूढे, कारणं विना हृष्टा? न जानासि त्वं दुःखसागरमध्यस्थिता। अहं दुःखेन अभिभूता, किं तु तव निमित्तं संयम्य, त्वं दुःखं प्राप्य, किमर्थं हृष्टा, शोकं न अनुभवसि? तव अज्ञानं अहं शोकमि; कः बुधः पत्न्याः प्रतिद्वन्द्वीपुत्रस्य वृद्धौ हर्षं कुर्यात्, मृत्युवद्? रामस्य भीत्या, न केवलं भरतस्य, राज्यविभागे; इति विचिन्त्य अहं दुःखिता, भीतिर्भयात् जायते। महाबाहुः लक्ष्मणः रामे पूर्णं अनुगतः, तथा शत्रुघ्नः भरते यथा लक्ष्मणः ककुत्स्थे। यद्यपि, सुश्रोणी, भरतस्य अनुक्रमे राज्यं दातव्यं, किं तु तयोः कनिष्ठयोः राज्याभिषेकः निश्चितः। कौसल्या भाग्यवती, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ये ब्राह्मणश्रेष्ठैः युवराजे अभिषेकं प्राप्नोति। पृथिवी हृष्टा, विश्वासपूर्णा, शत्रवः जिताः, तदा त्वं कौसल्यायाः अञ्जलिं कृत्वा सेविका भविष्यसि। एवं वयं सर्वाः तस्याः सेविकाः भविष्यामः, तव पुत्रः रामस्य सेवकः भविष्यति।” एवं, शास्त्रवचनेषु स्थितं, रामचरिते अयोध्याकाण्डे कैकेयी-मंथरयोः संवादः, हर्षविषादयोः मिश्रः, राज्याभिषेकस्य पूर्वसङ्केतः, कौसल्यायाः सौभाग्यं, कैकेयीं प्रति मंथरायाः शोकशब्दाः, भरतस्य राज्ये बाधा, सर्वं यथाक्रमं प्रतिपादितम्।