मन्थरा राजप्रासादात् अधः आयोध्यां निरीक्ष्य, तस्याः राजमार्गाः पद्मैः शालूकैश्च छिन्नैः क्षिप्तैः च सिक्ताः दृष्ट्वा, सन्तुष्टा अभवत्। सा नगरीं ददर्श, या उत्तमपताकाभिः ध्वजैः च शोभिता, चन्दनजलैः सिक्ताः, स्नातशिरसां जनैः पूर्णा च। ब्राह्मणानां गुञ्जितैः, हारमिष्टान्नैः च भूषितैः, श्वेतमन्दिरद्वारैः, सर्ववाद्यनिनादैः च नादिता नगरी स्फुरति। हृष्टजनैः पूर्णा, ब्राह्मणगानैः नादिता, हृष्टशुभहस्तिगवाश्वैः, उत्सुकवृषगोत्रैः च निनादिता सा नगरी मन्थरायाः दृष्टिपथं प्रविश्य, सा अपूर्वमाश्चर्येण आक्रान्ता अभवत्। सा चिन्तयामास—"रामस्य माता, परमसुखे निमग्ना, लाभे च प्रवृत्ता, किम् धनं जनाय वितरति?" पुनः सा पृष्टवती—"किम् एषां जनानां हर्षस्य कारणम्? किम् राजा हृष्टः कर्तुम् इच्छति?" ततः तस्याः दासी, हर्षेण आकुला, मन्थरायै राघवस्य महद्भाग्यम् उक्तवती। "श्वः पुष्यनक्षत्रे राजा दशरथः, कोपजयिनं दोषरहितं रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" दासीवचनं श्रुत्वा, शीघ्रकोपिता मन्थरा कैलासशिखरसम प्रासादात् अवतीर्य, क्रोधेन दग्धा, कैकेयीं शयने स्थितां इदं वचनम् अब्रवीत्—"उत्तिष्ठ मूढे! किम् शयिता? आपत्तिः त्वां अभिगच्छति। दुरभाग्यस्रोतसेन आकुला, आत्मानं न वेत्सि। सौभाग्यवती इव दृश्यसे, किं तु अनिष्टे सौभाग्यं गर्वयसे; तव सौभाग्यं अनिश्चितं, तापग्रामे नदीप्रवाह इव।" क्रुद्धा, दुष्टदर्शिनी, मन्थरायाः कठोरवचनैः कैकेयी गम्भीरशोकं प्रविष्टा। कैकेयी ताम् अपृच्छत्—"किम् सर्वं कुशलम्, मन्थरे? तव दुःखितं मुखं पश्यामि, महतीं पीडां च।" कैकेयीवचनं श्रुत्वा, मन्थरा, वाक्यकुशला, क्रोधेन पूर्णा, प्रत्युवाच। शोकवर्धिता, कैकेयीहिताय, राघवात् विमुखतां इच्छन्ती, दुःखाय वचनं अब्रवीत्। "राज्ञ्यः महती अनन्ता च आपत्तिः आरभ्यते—राजा दशरथः रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति। भयेन दुःखेन च दग्धा, तव हिताय आगता। कैकेयी, तव दुःखं मम दुःखं, तव पतनं मम पतनं, तव समृद्धिः मम समृद्धिः—नात्र संशयः। राजवंशे जाता, मुख्यराज्ञी च, कथं त्वं राजधर्मस्य गम्भीरत्वं न वेत्सि?" "तव पतिः धर्मं वदति, किं तु मायावी; तस्य वचनं मधुरं, किं तु स्वभावः कठोरः। त्वं शुद्धहृदया, तं विश्वस्सि, अतः तव thoroughly वञ्चिता। अधुना सः तव समीपं शून्यसान्त्वनैः आगच्छति, किं तु आज तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या संयुक्तां करिष्यति। सः दुष्टहृदयः, भरतं तव कुलात् अपास्य, रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नं नष्ट्वा।" "शत्रुः पतिरूपेण, माता च शुभेच्छां वदन्ती, विषसर्पः शिशुना आलिङ्गितः इव—एवं त्वं धृता। यथा शत्रुः वा उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथा आज राजा दशरथः त्वां तव पुत्रं च आचारयति। हे मूढे, सुखाभ्यासवती, पापेन, मिथ्यासान्त्वनैः, रामं सिंहासने स्थापयता, त्वं तव कुलं च विनष्टं। अतः कैकेयी, शीघ्रं स्वहिताय कार्यं कुरु, पुत्रं आत्मानं मां च रक्ष, अहं आश्चर्येण एतत् पश्यामि।" मन्थरावचनं श्रुत्वा, सा सुन्दरी, शय्यायाः उत्थिता, हर्षेण पूर्णा, शरदिन्दुशिखा इव। कैकेयी, परमसन्तुष्टा, विस्मयपूर्णा, तां कुब्जां दिव्यं भूषणं ददौ। तं भूषणं दत्वा, कैकेयी, हृष्टा, पुनः मन्थरायै वचनं अब्रवीत्—"एषा सुखदा वार्ता या त्वया उक्ता, मम प्रियं। किं अधिकं ते करवाणि, यतः त्वं मां आनन्दितवती।" "रामे भरते च मम भेदो नास्ति; अतः राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति इति मम सन्तोषः। एतादृशं वरं मम नास्ति; त्वं स्निह्या, मधुरं प्रियं वचनं अमृतमिव उक्तवती। अतः, यत् इच्छसि, तं उत्तमं वरं ददामि।" इदानीं, श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, अष्टमः सर्गः आरभ्यते। मन्थरा तु, ईर्ष्यया, भूषणं त्यक्त्वा, क्रोधदुःखाभ्यां पूर्णा, इदं वचनम् अब्रवीत्—"किम् कारणं विना हृष्टा, मूढे? न वेत्सि, दुःखसागरमध्ये स्थिताः। अहं दुःखेन आकुला, तव हिताय संयम्य, किम् तव हर्षः, महतीं आपत्तिं प्राप्तवती सती?" "तव अविवेकं शोकयामि। को बुद्धिमती, प्रतिद्वन्द्वीपत्नीपुत्रस्य उत्कर्षे, मृत्युसमानं, हर्षं कुर्यात्?" "रामस्य भयात्, केवलं भरतस्य न, राज्यविभागे; मत्वा, दुःखितास्मि, भयः भयात् जायते।" एवं, मन्थरायाः दृष्ट्या, आयोध्यायाः शोभा, जनानां हर्षः, रामस्य युवराजाभिषेकः, कैकेयीं प्रति तस्याः उपदेशनं, कैकेयीमन्तरं संवादः च, श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे सम्प्रवर्तते।