ततः सा पुरी, या इन्द्रस्य निवासस्य सदृशी बभूव, सर्वतः उत्सुकैः ग्रामवासिभिः संकीर्णा, महानिनादेन प्रतिघोषमाना, समुद्र इव स्वजलसम्पूर्णः, शोभां प्राप्नोत्। अथ सप्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र स्वग्नेय्यां जाता या दासी, या कैकेय्याः सहवासिनी, सा काचित् स्फुरति, चन्द्रमिव प्रभया दीप्तं प्रासादं संप्राप्तवती। तस्मात् प्रासादात् मन्थरा, या दासी, अयोध्यां निरीक्ष्य, या नगरी राजमार्गैः क्षिप्तैः पद्मैः शतदलैश्च समलंकृता, अपि च तेषु क्षिप्तं कमलं शतदलानि च, दृष्टवती। सा नगरी दिव्यध्वजपताकाभिः विभूषिता, चन्दनजलैः सिक्ताः, जनैः स्नातमूर्धभिः पूर्णा, मन्थरया दृष्टा। साभिः ब्राह्मणानां सुमनःस्वादुभिः शब्दैः प्रतिनादिता, श्वेतैः देवगृहद्वारैः शोभिता, सर्ववाध्यनिनादसमाकुला, प्रहृष्टजनसमावृता, ब्राह्मणघोषेण प्रतिनादिता, हृष्टैः दिव्यगजाश्वैः शोभिता, उत्सिक्तैः वृषैः गोभिश्च विनदद्भिः पूर्णा बभूव। ताम् अयोध्यां उन्नतध्वजैः विभूषितां, प्रहृष्टजनसंघातां दृष्ट्वा, मन्थरा अत्यद्भुतं विस्मयं प्राप। सा चिन्तयन्ती—"परमानन्देन च लाभकाङ्क्षया राममाता किं धनं जनाय वितरति?"—इति। "किं कारणं एषां जनानां अतिविशिष्टस्य हर्षस्य? किं राजा प्रमुदितः करिष्यति?"—इति च पप्रच्छ। तदा सा धात्र्यन्या, प्रमोदसमाकुला, हर्षेण पूर्णा, मन्थरायै राघवस्य महान् लाभो भविष्यतीति शशंस। "श्वः पुष्ये रामं जितक्रोधं दोषवर्जितं च, राजा दशरथः युवराजे अभिषेक्ष्यति" इति। धात्र्याः वचनं श्रुत्वा, सा कुब्जा मन्थरा शीघ्रं कोपसमाकुला, कैलासशिखरकल्पात् तस्मात् प्रासादात् अवतीर्य, क्रोधेन दग्धा, पापकृत् मन्थरा, शयानायै कैकेय्यै इदं वचनमब्रवीत्— "उत्तिष्ठ मूढे! किं शेषे? आपद् त्वामुपस्थिताऽस्ति। सम्प्लुतायाः महद्भिः दुरितैः त्वं स्वमात्मानं न पश्यसि। यद्यपि सौभाग्यवतीव दृश्यसे, तथापि अनिष्टे सौभाग्ये गर्वं वहसि; तव च सौभाग्यं ग्रीष्मे सरितः प्रवाह इव चपलम्।" इत्येवं क्रोधसमाकुलया पापकृत्सा कुब्जया परुषैः वाक्यैः उक्ता कैकेयी महतीं व्यथां प्राप्तवती। तदा कैकेयी कुब्जां मन्थरां पप्रच्छ—"कच्चित् सर्वं कुशलम्? यतः त्वां विक्लवमुखीं द्रष्ट्वा, महता क्लेशेन पीडितां पश्यामि।" कैकेय्याः सौम्यं वचनं श्रुत्वा, मन्थरा वाक्यविशारदा, कोपसमन्विता, प्रत्युवाच— अथ सा कुब्जा, अधिकं शोकार्ता, कैकेय्यै हितमिच्छन्ती, दुःखाय च राघवात् परावर्तयितुम्, इदं वचनमब्रवीत्—"राज्ञ्यः ते महती अनन्ता च आपद् आरब्धा; दशरथः रामं युवराजे अभिषेक्ष्यति।" "अहं भीतेन महता शोकातुरश्च, दग्ध इव, तव हितार्थं आगता। त्वद्व्यथा मम महती व्यथा स्यात्; तव हानिः मम हानिः, तव सम्पद् मम सम्पत्—नात्र संशयः।" "त्वं राजकुले जाता, पतिः मुख्यपत्नी च; कथं राजधर्मस्य गम्भीरत्वं न जानासि? तव पतिः धर्मं भाषते, परन्तु छलयुक्तः; वचांसि सौम्यानि, स्वभावः कठोरः। त्वं शुद्धभावेन तं विश्वस्सि, अतस्त्वं सम्पूर्णं वञ्चिता।" "अद्य सः शून्यैः सान्त्वनैः त्वामुपगच्छति, परन्तु तव पतिः कौसल्यां सम्पद्भिः संयोजयिष्यति। सः दुष्टात्मा, भरतं तव बन्धुभ्यः अपाकृत्य, रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नविनिर्मुक्तम्।" "शत्रुः पतिरूपेण, माता च शुभकामिनी इति, बालकेन आलिङ्गिता विषसर्प इव; एवं त्वं धारिता। यथा शत्रुः वा उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथा दशरथः त्वां तव च पुत्रं अद्य आचरति।" "मूढे, सुखसंवृद्धे, त्वं स्वबन्धुभिः सह तेन पापेन विनष्टा, यः मिथ्यैः सान्त्वनैः रामं राज्ये स्थापयति। तस्मात्, कैकेयि, शीघ्रं स्वहिताय कार्यं कुरु; पुत्रं, आत्मानं, मां च आश्चर्येण पश्यन्तीं त्रायस्व।" मन्थरायाः वचनं श्रुत्वा, सा सुशोभना स्त्री शय्यायाः उत्तस्थौ, हृष्टा, शरदिन्दुकला इव। कैकेयी, अतीव तुष्टा, विस्मिताचिता, तस्यै कुब्जायै दिव्यं भूषणं ददौ। तं भूषणं दत्त्वा, उत्तमा सा कैकेयी, प्रमुदिता, पुनः मन्थरां प्रति वचनमब्रवीत्— "यदेतत् प्रियं वार्तां त्वया मम उक्तं, तत् मे प्रियतमा। किं तव कर्तव्यं, यत् त्वं मम प्रमोदं जनयितुम् अर्हसि?" "रामे भरते वा मम भेदः नास्ति; तस्मात्, राजा रामं युवराजे अभिषेक्ष्यति इति मम परमं सौख्यम्।" "न मे अन्यत् वरं अस्ति; त्वं प्रियं मधुरं वचनं, अमृतसदृशं, उक्तवती। अतः, त्वया यदुक्तं, तस्मात् उत्तमं वरं वृणीष्व।" अथाष्टमः सर्गः श्रोतव्यः। किन्तु मन्थरा, असूया, तद्भूषणं परित्यज्य, कोपदुःखसमाकुला, इदं वचनमब्रवीत्—"कस्मात् त्वं, मूढे, कारणं विना प्रमोदिता? नु जानासि यत् त्वं दुःखसागरमध्ये स्थितासि?