तत्र तैः जनसमूहैः सर्वतः प्रसारितैः महती शब्दध्वनि समुत्थिता, या पूर्णचन्द्रकाले समुद्रमिव गर्जन्ती आसीत्। तदा सा पुरी, या इन्द्रस्य स्वाभवनिवेशनमिव बभौ, सर्वतः उत्सुकैः ग्रामवासिभिः समावृता, उच्चैः शब्दयन्ती, सलिलपूर्णेन सागर इव शोभाम् अवाप। एतस्मिन्नेव काले सप्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र कैकेय्या सह जात्या जातां दासीं कन्यां, या कैकेय्या सह वसति स्म, तां मन्थराम्, यदृच्छया शशिसदृशं प्रकाशमानं राजप्रासादमारोहन्तीं दृष्ट्वा। सा मन्थरा प्रासादात्, यः चन्द्रमण्डलसन्निभः आसीत्, अयोध्यां निरीक्ष्य, यत्र राजमार्गाः पुष्करिण्या अपि पङ्कजैः कुमुदैश्च छन्नाः, स्नातजनैः सीरिताः, चन्दनवारिसिक्ताः च। सा नगरीं दृष्टवती, या उत्तमध्वजपताकाभिः विभूषिता, चन्दनवारिणा सिक्ताः, स्नातमस्तकैः जनैः पूर्णा च। तत्र ब्राह्मणवरैः माल्यैः मधुरैश्च भोज्यैः सह घोषयमानैः, शुक्लमन्दिरद्वारैः, सर्ववाध्यघोषेण च पूरिता नगरी। हृष्टजनसमाकीर्णा नगरी, ब्राह्मणघोषैः निनदन्ती, प्रमुदितैः शोभमानैश्च गजवाजिभिः, उत्सिक्तवृषगोमायुभिश्च निनदिता। एवं ध्वजैरुत्तानैः विभूषितां, उत्सवोत्साहितनागरिकां अयोध्यां दृष्ट्वा, मन्थरा परमाश्चर्येण विस्मिता अभवत्। सर्वेभ्यः परमानन्देन समाविष्टा, लाभे च प्रवृत्ता, रामस्य जननी—का सम्पद् जनाय वितरति? किं कारणम् अस्याः प्रजायाः अतिविशिष्टानन्दस्य? किम् उत्सवहृष्टः नृपतिः करिष्यति? इति मन्थरा पृष्टवती। तदा प्रहृष्टा धात्र्या, परमसन्तोषपूर्णा, मन्थरायै राघवस्य वर्धमानं सौभाग्यं निवेदितम्। "श्वः पुष्ये रामः क्रोधविजयी, निरदोषः, राजा दशरथेन युवराजे अभिषेक्यते।" धात्र्याः वचनं श्रुत्वा, शीघ्रकोपिनी मन्थरा, कैलासशिखरसमप्रासादात् अवतीर्य, कोपेन दग्धा, कैकेय्याः शय्यायाम् उपविष्टायाः समीपे इदम् अब्रवीत्— "उत्तिष्ठ मूढे! किम् इह शय्यायाम् उपविशसि? त्वां महाप्रपात इव आपद् उपगच्छति। विपत्तिसमुद्रेण आकृष्टा, आत्मानं न जानासि। त्वं सौभाग्यवतीव दृश्यसे, परन्तु असौ सौभाग्यं तव न स्थिरं, यथा ग्रीष्मे वहती नदी।" एवं तया कोपसमन्वितया, पापदृष्ट्या कुब्जया, कठोरं भाषितम्, कैकेयी गाढशोकसमाविष्टा अभवत्। कैकेयी तां कुब्जां मन्थरां प्रह्लादपूर्वकम् अपृच्छत्— "कच्चित् सर्वं कुशलम्? त्वां दुःखितवदनां पश्यामि, महता क्लेशेन युक्ताम्।" कैकेय्याः स्निग्धवचनानि श्रुत्वा, भाषणकौशलेन युक्ता, कोपसमन्विता मन्थरा प्रत्युवाच— अत्यन्तं विषण्णा सती, सा कुब्जा, कैकेयीं दुःखाय, रामात् च विरागाय, इदं वचनम् उवाच— "राज्ञि, महती अनन्ता च ते आपद् आरब्धा—दशरथः रामं युवराजे अभिषेक्यते।" "अहं गभीरभीता, शोकेन संतप्ता, दुःखेन दग्धा, तव हितार्थं अत्र आगता।" "ते दुःखं मम महद्दुःखं, तव हानिः मम हानिः, तव सम्पद् मम सम्पद्—अत्र न संशयः।" "त्वं राजकुले जाता, राज्ञः प्रियभार्या; कथं त्वं, राज्ञि, न वेत्सि राजधर्मस्य गम्भीरताम्?" "तव पतिः धर्मं भाषते, परन्तु स मिथ्यावादी; वचनेन मृदु, स्वभावेन कठोरः। त्वं शुद्धहृदया तं विश्वस्सि, एवं परिपूर्णया वञ्चिता।" "स त्वां शून्यसान्त्वनैः उपगच्छति, परन्तु सः अद्य तव पतिः कौशल्यां सम्पदया संयोजयति।" "स पापात्मा, भरतं तव बन्धुभ्यः अपाकृत्य, शीघ्रं रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नविनिर्मुक्तम्।" "शत्रुः पतिरूपेण, मातरं च हितकामिनीं इव, विषसर्पमिव बालकः आलिङ्गति—एवं त्वं धृता।" "यथा शत्रुः, उपेक्षितः सर्पो वा, तथा अद्य दशरथः त्वां च पुत्रं च अतीत्य व्यवहृतः।" "हे प्रमत्ते, सुखे नित्यं प्रवृत्ते, त्वं स्वजनैः सह नष्टा, तेन पापकर्मणा, मिथ्यासान्त्वनैः रामं सिंहासने स्थापयता।" "तस्मात् कैकेयि, शीघ्रं स्वहितं कुरु, कालोऽयं उपयुक्तः; पुत्रं, आत्मानं, माम् च रक्ष, यः अहं एतत् विस्मयेन पश्यामि।" एवं मन्थरायाः वचनं श्रुत्वा, सा सुश्रोणी कैकेयी शय्यात् उत्थाय, प्रमुदिता, शरदिन्दुकला इव बभौ। कैकेयी, अतिप्रीतिसंयुक्ता, विस्मयेन पूर्णा, तस्मै कुब्जायै दिव्यं भूषणं दत्तवती। तद् भूषणं कुब्जायै दत्त्वा, उत्तमा कैकेयी, प्रमुदिता, मन्थरां पुनः उवाच— "यद् त्वया मम इदम् अतिप्रियं वृतम्, तत् सत्यमेव मे प्रियं। किं पुनः त्वं मम कर्तुमिच्छसि, यः माम् एवमुपहृष्टवती?" "न मे रामे भरते च किंचिद् भेदं पश्यामि; तस्मात् अहम् अपि प्रीता, यः राजा रामं युवराजे अभिषेक्यति।" "न मे अत्रातः परं किमपि वरं अस्ति। त्वं प्रियदर्शिनी, मधुरसदृशं वचनं उक्तवती। तस्मात् तव प्रियं वरं ददामि—यद् इच्छसि तत् वृणु।" अधुना श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमः सर्गः श्रोतव्यः। परन्तु मन्थरा, ईर्ष्यया पीडिता, तद् भूषणं त्यक्त्वा, कोपशोकाभ्यां समन्विता, इदं वचनम् उवाच।