सर्वतः रामस्य अभिषेकदर्शनार्थम् आगता जनाः नगरं पूरयन्ति स्म। तेषां समूहानां सर्वत्र प्रसारितानां महान् शब्दः उत्पन्नः, पूर्णचन्द्रस्य काले समुद्रगर्जनवत्। ततः सा नगरी सर्वतः उत्सुकैः ग्रामजनैः संकुला, इन्द्रस्य निवासोपमाम्, घनघोषेण निनादयन्ती, जलपूर्णसमुद्रस्य इव शोभाम् अवाप। इदानीं सप्तमं सर्गं श्रोतव्यः। तत्र कैकेय्याः सहवासिनी, स्वजनेषु जाताः दासी, यदृच्छया शशिसमानप्रभां प्रासादं आरोहति स्म। सा मन्थरा तस्मात् प्रासादात् अयोध्यां अपश्यत्, यत्र राजमार्गाः पद्मैः शतदलैः च निषिक्ताः आसीत्। नगरीं सा अपश्यत्, यत्र उत्तमध्वजपताकाभिः अलङ्कृता, चन्दनजलनिषिक्ता, स्नातशिरसां जनैः पूर्णा। ब्राह्मणानां पुष्पमाल्यशर्कराप्रदायिनां शब्देन, श्वेतदेवगृहद्वारैः, सर्ववाद्यनिनादैः च नगरी निनादयन्ती। हृष्टजनसमूहैः, ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचनैः, हृष्टशोभनैः गजाश्वैः, उत्सुकैः वृषगोवैः च नगरी निनादयन्ती। उत्तोलितध्वजैः अलङ्कृतां, प्रजाः प्रमुदिताः, मन्थरा अयोध्यां दृष्ट्वा अतिविस्मिताः अभवत्। राममाता लाभाभिलषिता परमसुखनिमग्ना, किं धनं जनाय वितरति? एतस्य असाधारणस्य हर्षस्य कारणं किं? राजा किम् कर्तुम् इच्छति? इति मन्थरा कैकेय्यै पृच्छति। तदा हृष्टा धात्री, महोत्साहेन, राघवस्य महद्भाग्यम् कुब्जायाः उक्तवती। श्वः पुष्ये, राजा दशरथः रामं क्रोधजितं दोषरहितं युवराजे अभिषेचयिष्यति। तस्याः वचनं श्रुत्वा, कुब्जा शीघ्रं कोपिता, कैलासशिखरसमात् प्रासादात् अवरोहत्। क्रोधेन दग्धा, दुष्टदर्शिनी मन्थरा, कैकेयीं शयने स्थितां इदं वचनं अब्रवीत्—उत्तिष्ठ मूढे! किं शयिता? ते महद् आपद् आगच्छति; दुःखस्रोतः प्रविष्टा त्वं स्वं न जानासि। सौभाग्यवतीव दृश्यसे, किंतु दुःख्यसि; तव भाग्यं अनिश्चितं, शुष्कनदीप्रवाहस्य इव। एवं दुष्टदर्शिनी कुब्जया कोपयुक्तैः वाक्यैः उक्ता कैकेयी गहनसन्तापे निमग्ना। कैकेयी कुब्जां प्रष्टुम् आरब्धवती—"किम् सर्वं कुशलं, मन्थरे? तव मुखं दुःखयुक्तं पश्यामि, महता क्लेशेन।" कैकेयीं स्निग्धवाक्यैः पृच्छन्तीं श्रुत्वा, वाक्यकुशलः कोपपूर्णा मन्थरा प्रत्युवाच। अधिकं विषण्णा सा कुब्जा, कैकेयीं दुःखितुं राघवात् च विरक्तुं प्रयत्नं अकुरुत्। "राज्ञ्यः महती अनन्ता आपद् आरब्धा—राजा दशरथः रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" अहं गहनभीत्या, शोकदुःखपूर्णा, अग्निना दग्धेव, तव हिताय आगता। कैकेयी! तव दुःखं मम दुःखं, तव हानिः मम हानिः, तव संपद् मम संपदिति न संशयः। राजवंशे जात्वा, राज्ञः मुख्यपत्नी, किं तव राजधर्मस्य गम्भीरता न ज्ञायते? "तव पतिः धर्मं वदति, किंतु कपटः; तस्य वाक्यं मधुरं, किंतु स्वभावः कठोरः। त्वं शुद्धहृदया तं विश्वससि, तेन सम्पूर्णं मोषितासि।" सः तव समीपं शून्यसान्त्वनानि दत्वा, आज तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या संयोजयिष्यति। सः दुष्टहृदयः, भरतं तव कुलात् अपाकृत्य, रामं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नानि नष्टानि। "शत्रुः पतिरूपेण, मातरः शुभकामिनीव, विषसर्पः शिशुणा आलिङ्गित इव—एवं त्वं धारिता।" यथा शत्रुः वा उपेक्षितः सर्पः वा आचरति, तथा आज राजा दशरथः त्वं तव पुत्रं च आचरति। सुखसंसक्ते, साधु, त्वं तव कुलसहितं, कपटवाक्यैः, रामं राज्ये स्थापयन्तेन, नष्टा। "तस्मात् कैकेयी, शीघ्रं तव हिताय कर्तव्यम्; सन्ध्यायाम्, पुत्रं, आत्मानं, मां च रक्ष, यः अहं विस्मयेन पश्यामि।" मन्थराया वचनं श्रुत्वा, सा सुन्दरी शय्यान्नोत्थाय, हृष्टा, शरद्वदनेन शशिनि इव, अभवत्। कैकेयी अतिप्रीता, विस्मितवती, तां कुब्जां दिव्यं भूषणं ददौ। भूषणं दत्वा, उत्तमा कैकेयी, हृष्टा, पुनः मन्थरां अब्रवीत्—"यत् त्वं मम प्रियं वार्तां उक्तवती, तत् मे अत्यन्तं प्रियं। किं तव अधिकं कर्तुं शक्यं, यत् त्वं मां हर्षितवती?" "रामे भरते च मम भेदः नास्ति; तस्मात् राजा रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति इति अहं हृष्टा।" "एतद् मम महद् वरं; त्वं स्निग्धा, मधुरं प्रियं वचनं उक्तवती, अमृतमिव। यतः एवं उक्तवती, तव प्रियम् उत्तमं वरं ददामि—यद् इच्छसि तद् वृणु।" इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमं सर्गं श्रोतव्यः।