रात्रौ तु तमःशङ्कया नगरस्य पार्श्वमार्गेषु दीपवृक्षाः स्थापिताः, येन निशा प्रकाशमयी स्यात्। एवं नगरीं सम्यक् अलङ्कृत्य, सर्वे जनाः रामस्य युवराजाभिषेकस्य आकाङ्क्षया, उत्सुकतया प्रतीक्षां चक्रुः। तत्र च चत्वरेषु सभागृहेषु च समूहशः संगम्य, जनाः परस्परं संवादं कुर्वन्तः, जनपदपतिं स्तुवन्तः तिष्ठन्ति स्म। ते वदन्ति स्म—"अहो, महात्मा राजा, इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दः, स्वयम् वृद्धत्वं ज्ञात्वा, रामं राजेन्द्रं करिष्यति। वयं हि धन्याः, यः रामः लोकाचारदर्शी, स दीर्घकालं अस्माकं राजा रक्षिता च भविष्यति। राघवः निरहंकारचित्तः, विद्वान्, धर्मात्मा, भ्रातृषु स्नेही च, यथास्मासु तथा तेष्वपि स्नेहं दर्शयति।" "दशरथो राजा धर्मात्मा निरदोषः च दीर्घायुष्मान् भूयात्, यस्य प्रसादेन वयं रामस्य अभिषेकं द्रक्ष्यामः।" इत्येवं नगरवासिनः कथयन्ति स्म। एतेषां संवादानां मध्ये, अन्ये अपि, नगरस्य सर्वतः समाचारं श्रुत्वा, ग्राम्याः जनाः आगच्छन्। ते सर्वतः आगत्य रामस्य अभिषेकदर्शनाय नगरं पूरयन्ति स्म। एवम्, तेषां समूहानां सर्वत्र व्याप्तेः, तत्र महान् शब्दः उत्पन्नः, यथा पूर्णचन्द्रकाले सागरस्य निनादः। सा नगरी तु, स्वर्गपुरीमिव शोभमाना, ग्रामजनैः सर्वतः आकुला, महान् शब्देन नादयन्ती, जलपूर्णसागरवत् द्योतयामास। एवं सप्तमं सर्गं श्रृणुत। तत्र, एकदा, कौसल्या-संबन्धिनां मध्ये जाता, याः कैकेय्या सह वसति स्म, सा दासी, मन्थरा नाम, यदृच्छया चन्द्रप्रभया शोभितं राजप्रासादं आरोहत्। तस्मात् प्रासादात् मन्थरा अयोध्यां निरीक्ष्य, या राजमार्गाः पद्मैः शतपत्रैः च सिक्ताः, तानि पश्यति स्म। सा नगरीं विलोकयामास, या उत्तमध्वजपताकाभिः विभूषिता, चन्दनवारिसिक्ताः, स्नातशीर्षजनैः पूरिता च। तत्र ब्राह्मणानां पुष्पमाल्य-मधुरवचनैः, शुक्लमन्दिरद्वारैः, सर्ववाद्यनिनादैः च नगरी नादयन्ती आसीत्। हृष्टजनसमाकीर्णा, ब्राह्मणसंघघोषैः, प्रमुदितमहागजेन्द्र-हयैः, उत्सिक्तर्षभगवयनिनादैः च सा नगरी सम्पूर्णा आसीत्। एवं पताकाव्यग्रां, प्रहृष्टजनसमाकुलां अयोध्यां दृष्ट्वा, मन्थरा परमाश्चर्येण आविष्टा अभवत्। सा चिन्तयामास—"परमानन्दमग्ना लाभकामिनी सा राममाता, किमर्थं जनाय धनं ददाति?" पुनः सा पृच्छति—"किं कारणं एषां जनानां परमोत्सवस्य? किम् अद्य राजा प्रमुदितः करिष्यति?" तदा प्रमुदिते चित्ते, सा धात्री, महतीं प्रीतिं प्राप्य, कुब्जायाः राघवस्य महान् सौभाग्यसमाचारं न्यवेदयत्—"श्वः पुष्यनक्षत्रे दशरथो राजा, कोपजयितारं निरदोषं रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" एवं धात्रीवचनं श्रुत्वा, सा कुब्जा शीघ्रकोपसमायुक्ता, कैलासशिखरप्रतीमात् प्रासादात् अवतीर्णा। कोपेन दग्धा, पापदर्शिनी मन्थरा, शयानां कैकेयीं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"उत्तिष्ठ मूढे! किम् इह शयिता असि? त्वां महती आपद् अभिभविष्यति। दुःखस्य प्रवाहेण आप्लुता, स्वम् न जानासि।" "यद्यपि त्वं सौभाग्यवती इति प्रतिपद्यसे, तव सौभाग्यं तु अनिष्टे, तव सौभाग्यं ग्रीष्मकाले सरितः प्रवाहवत् अस्थिरम्।" इत्येवं कोपसम्भृतया पापकुब्जया ताडिता, कैकेयी महतीं शोकव्यथां प्राप। सा कैकेयी मन्थरां प्रति उवाच—"कच्चित् कुशलं, मन्थरे? यतः त्वां विक्लवमुखीं, महता दुःखेन पीडितां पश्यामि।" कैकेय्याः स्निग्धवचनं श्रुत्वा, मन्थरा, वाक्यविशारदा, कोपसमन्विता, प्रत्युवाच। सा कुब्जा, अधिकं विषण्णा, कैकेय्याः हितकाम्या, तस्याः दुःखाय राघवात् च विलग्नतायै वचनं प्रोवाच—"देवि, त्वत्तः महती चिरस्थायिनी च आपद् आरब्धा—दशरथः रामं युवराजे अभिषेचयिष्यति।" "अहं गभीरभीता, शोकदुःखसमन्विता, दग्धेव, तव हितार्थं अत्र आगता। कैकेयि, तव दुःखं मम दुःखं; तव क्षयः मम क्षयः; तव समृद्धिः मम समृद्धिः—नात्र संशयः।" "त्वं राजवंशे जाता, पतिं प्रति प्रधानपत्नी च; कथं त्वं, देवि, राजधर्मस्य गम्भीरतां न जानासि? तव पतिः धर्मं भाषते, परन्तु मायावी; तस्य वचनानि मृदूनि, स्वभावः तु कठोरः। त्वं शुद्धहृदया तं विश्वस्सि, तेन त्वं सम्यक् वञ्चिता।" "अधुना सः तव समीपं शून्यसान्त्वनैः आगच्छति; वस्तुतः, अद्य तव पतिः कौसल्यां समृद्ध्या संयोजयिष्यति। सः पापकृत्, तव बन्धुभ्यः भरतं दूरं कृत्वा, रामं शीघ्रं राज्ये स्थापयिष्यति, सर्वविघ्नानि निहत्य।" "शत्रुः पतिरूपेण, माता च हितकामिनी इति यः, स बालकस्य आलिङ्गितः विषसर्पवद्—एवं त्वं धारिता। यथा शत्रुः अथवा उपेक्षितः सर्पः आचरति, तथा अद्य दशरथः त्वां तव पुत्रं च अतीव तिरस्कारं कृतवान्।" "हे सुखसंस्कृते! पापकृत् तेन, मृदुवाक्येन विञ्जल्प्य, रामस्य राज्याभिषेकं कुर्वता, त्वं स्वजनैः सह विनाशिता।