अथ सुरम्येषु देवायतनेषु शुक्लमेघशिखरप्रतीकेषु, चत्वरेषु, मार्गेषु, देवगृहेषु, प्रासादशिखरेषु च, सर्वत्र ध्वजाः पताकाश्च समुन्नताः समलङ्कृताः दृष्टाः। व्यापारीणां विपुलवस्त्रविक्रयशालासु, गृहेषु च गृहस्थानां समृद्धानां शोभमानानां च, सर्वत्र उत्सवमुदितं दृश्यते स्म। सभागृहेषु, निर्लिङ्गेषु वृक्षेषु च, ध्वजाः पताकाश्च समुन्नताः आसीन्। ततो जनाः प्रेक्ष्य नटनर्तकगीतिवादिनां कल्याणवाणीं मनोहरां श्रुतिसुखां च वाणीं शृण्वन्तः, हर्षभरिताः अभवन्। नगरचत्वरेषु, स्वगृहेषु च, रामाभिषेकस्य समीपवर्तिनि काले, जनाः परस्परं रामस्याभिषेकमेव चर्चयन्तः आसन्। बालकाः अपि स्वगृहद्वारेषु क्रीडन्तः, समूहैः सह, केवलं रामाभिषेकमेव संवादमध्यम् अकुर्वन्। राजमार्गः अपि नागरिकैः रामाभिषेकाय पुष्पैः समर्चितः, सुगन्धधूपैः सुरभितः, शोभायमानः कृतः। संध्यायाः तमः शमयितुं, सर्वेषु पार्श्वमार्गेषु दीपवृक्षाः स्थापिता अभवन्। एवं नगरं सम्यक् अलङ्कृत्य, रामस्य युवराजाभिषेकस्य आकाङ्क्षया सर्वे जनाः प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन्। ते चत्वरेषु, सभागृहेषु च, समूहशः संगम्य, परस्परं जननाथस्य स्तुतिं कुर्वन्तः संवादमकुर्वन्— "धन्यः स महात्मा राजा, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रहर्षः, वृद्धत्वं विज्ञाय, रामं राजेन्द्रं करिष्यति। नूनं वयं सर्वे भाग्यवन्तः, यः रामः लोकानुसारी, स दीर्घकालं नः राजा रक्षिता च भविष्यति। राघवः निरहङ्कारचित्तः, विद्वान्, धर्मात्मा, भ्रातृषु स्नेहशीलः, अस्मासु अपि तद्वद्भक्तः। दीर्घं धर्मिष्ठो दोषरहितश्च दशरथो राजा जीवेत्, यस्य प्रसादेन वयं रामस्याभिषेकं द्रक्ष्यामः।" एवं नागरिकेषु संवादमानेषु, अन्ये अपि, यः यः सर्वतः श्रुत्वा वार्ताम्, ग्राम्यप्रदेशेभ्यः नगरं प्रविश्य, रामाभिषेकदर्शनाय समागताः। तैः जनसमूहैः सर्वत्र व्याप्यमाने, तत्र महानादः उत्पन्नः, पूर्णचन्द्रसमये सागरध्वनिवत्। सा च पुरी, इन्द्रालयसमप्रभा, ग्रामजनैः सर्वतः परिवृता, सागरजलैः पूर्णेव, शब्दयन्ती च शोभायमाना अभवत्। एवं सप्तमं सर्गं शृणुत। ततः स्वग्राम्यजन्मना, कैकेय्याः सह वसन्ती दासी, यदृच्छया शशिनिभप्रभायुक्तं प्रासादं समारुह्य, तस्मात् प्रासादात् मन्थरा अयोध्यां दृष्टवती, यत्र राजमार्गाः पद्मोत्पलैः क्षिप्तजलैः सिक्ताः। सा नगरीं दृष्टवती, यत्र उत्तमध्वजपताकाभिः समलङ्कृता, चन्दनजलसिक्ताङ्गना, स्नानकृतशिरसां जनैः परिपूर्णा च। तत्र बहुमान्यब्राह्मणानां हारमधुरफलहस्तानां शब्दैः प्रतिश्रुतं, शुक्लदेवगृहद्वारैः, सर्ववाद्यनिनादैः च पूरितम्। हृष्टजनसमाकीर्णा, ब्राह्मणसंकीर्तनरवयुक्ता, प्रमुदितशोभायुक्तगजाश्वैः, गर्जदृषभवृषभैः च, सा पुरी आसीत्। ध्वजोत्कृष्टया अलङ्कृता, प्रमुदितजनसमूहैः, मन्थरा तां नगरीं दृष्ट्वा परमाश्चर्ये निमग्ना अभवत्। सा मन्थरा चिन्तयन्ती—"राममाता लाभाकाङ्क्षया परमसुखसंपन्ना, किं धनं जनाय वितरति?"—इति। "किं कारणं एषां जनानां महोत्सवे? किं राजा प्रमुदितः करिष्यति?"—इति च पप्रच्छ। तदा प्रमुदिता धात्री, हर्षवशात्, मन्थरायै राघवस्य महानं भाग्यं निवेदयामास। "श्वः पुष्ये रामः क्रोधजित्, निरदोषश्च, दशरथेन युवराजः अभिषिक्तः भविष्यति"—इति। धात्रीवचनं श्रुत्वा, सा कुपिता कुब्जा मन्थरा कैलासशिखरसमप्रासादात् शीघ्रं अवतीर्णा। क्रोधदग्धा, दोषदर्शिनी मन्थरा, शयानां कैकेयीं प्रति इदं वचनं उवाच— "उत्तिष्ठ मूढे! किं शयिता असि? तव महद्भयं आगतम्। महाप्रवाहे दुःखस्य निमग्ना, आत्मानं न जानासि। सौभाग्यवतीव दृश्यसे, परन्तु अनिष्टे तव सौभाग्यगर्वं वहसि; तव सौभाग्यं तु अनित्यं, तप्तसरित्स्रोतस इव।" एवं क्रुद्धया, दुष्टदर्शिन्या कुब्जया कठोरवचनेन अभिहिता, कैकेयी महतीं शोकव्यथां प्रपेदे। सा कैकेयी मन्थरां प्रति—"कच्चित् कुशलं मन्थरे? दुःखिता त्वं किमर्थं, तव मुखं क्लेशार्द्रं पश्यामि"—इति पप्रच्छ। कैकेय्याः सौम्यवचनं श्रुत्वा, मन्थरा, वाक्यविशारदा, क्रोधपूर्णा, प्रत्युवाच। सा कुब्जा, अधिकं शोकार्ता, कैकेयीं दुःखाय, राघवात् च वियोगाय, हितकाम्या इदं वचनं उवाच— "राज्ञि, तव महान् अनन्तश्चापद्भवः आरब्धः; दशरथः रामं युवराजे अभिषेक्ष्यते। अहं भीतिभरा, शोकसन्तप्ताच मनसा, दग्धेव, तव हिताय आगता। कैकेयि, तव दुःखं मम दुःखं, तव क्षयः मम क्षयः, तव समृद्धिः मम समृद्धिरेव, अस्मिन्नेव न संशयः।