अयोध्यायाम्, रामः काव्यकारैः, सूतैः, मागधैः च मधुराणि वचनानि शृण्वन्, प्रातःकाले सम्यक् ध्यानपूर्वकं जपं कृत्वा उपविष्टः। तत्र सः मधुसूदनं स्तुत्वा, शुद्धवस्त्रधारी ब्राह्मणान् वेदान् पठितुम् आदिशत्। ततः तेषां मंगलमयः गंभीरः मधुरः च स्वरो वाद्यनिनादैः सह अयोध्यां व्याप्तवान्। राघवः वैदेह्या सह उपवासं समाप्तवान् इति श्रुत्वा, अयोध्यायाः सर्वे जनाः हर्षिताः अभवन्। तदनन्तरं नगरवासिनः रात्रिः समाप्ता इति ज्ञात्वा, रामस्याभिषेकस्य वार्ता श्रुत्वा, नगरम् अलङ्कर्तुम् आरब्धवन्तः। श्वेतमेघशिखराभानि देवालयानि, चौर्यस्थानानि, मार्गाः, देवस्थानानि, उपरिस्थानानि च सर्वत्र। व्यापारीणां विपुलवस्तुनिर्यातानि दुकानि, गृहिणां समृद्धानि रमणीयानि गृहाणि च। सभागृहेषु, वृक्षेषु च, ध्वजाः पताकाः च उच्चैः स्थापिताः। नाट्यगायनवादनसमूहैः मनः कान्तानि वचनानि श्रुत्वा जनाः हृष्टाः अभवन्। नगरचौर्येषु, गृहेषु च, रामाभिषेकस्य वार्ता जनाः परस्परं कथयन्ति स्म। बालकाः अपि गृहद्वारेषु समूहैः क्रीडन्तः, केवलं रामाभिषेकं एव चर्चयन्ति स्म। राजमार्गः पुष्पैः, धूपगन्धैः च अलङ्कृतः, रामस्याभिषेकाय नागरिकैः सज्जीकृतः। तमिस्रायाः निवारणार्थम्, सर्वे पार्श्वमार्गेषु दीपवृक्षाः स्थापितवन्तः। एवं नगरं सुसज्जीकृत्य, रामस्याभिषेकस्य आकाङ्क्षया नागरिकाः प्रतीक्षाम् अकुर्वन्। सभागृहेषु, चौर्येषु च समूहैः एकत्रिताः, जनाः परस्परं रामं प्रशंसन्तः संवादम् अकुर्वन्। "इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दः, वृद्धः राजा, रामं अभिषेकाय नियुक्तुं इच्छति।" "वयं धन्याः, यः लोकान् दृष्ट्वा, दीर्घकालं राजा रक्षकः च भविष्यति।" "राघवः, निरहङ्कारः, विद्वान्, धर्मिष्ठः, भ्रातृभक्तः, वयं तस्य भ्रातृवत् प्रियाः।" "दशरथः धर्मनिष्ठः, दोषरहितः राजा, दीर्घायुष्मान् भवतु, तस्य अनुग्रहेण रामस्य अभिषेकं द्रक्ष्यामः।" एवं नागरिकैः संवादे कृतमाने, अन्ये जनाः ग्रामात् सर्वतः आगत्य, रामाभिषेकदर्शनाय नगरम् आपूरयन्। सर्वदिशः आगत्य, तैः जनसमूहैः नगरं व्याप्तम्। तत्र समुद्रस्य पूर्णचन्द्रकाले गर्जनवत् महान् शब्दः उत्पन्नः। ततः इन्द्रस्य निवासवत् अयोध्या, ग्रामजनैः सर्वतः आकुला, समुद्रस्य जलैः पूरिता इव दीप्तिमती अभवत्। एतस्मिन् समये, कौसल्यायाः सम्बन्धिन्याः मध्ये जातः दासी, यः कैकेय्या सह वसति स्म, चन्द्रप्रभायाः राजमहत्याः शिखरम् आकस्मात् आरोहत्। तत्र मन्थरा अयोध्यां अवलोकयत्, यत्र राजमार्गाः पद्मैः, शालिनीपैः च सिक्ताः। नगरम् ध्वजपताकाभिः सुसज्जितम्, चन्दनजलसिक्तम्, स्नातशिरसाम् जनैः पूर्णम् अपश्यत्। मङ्गलमाल्यशुभान्नधारिभिः ब्राह्मणैः घोषितम्, श्वेतदेवालयद्वारैः, सर्ववाद्यनिनादैः च पूर्णम्। हृष्टजनैः, ब्राह्मणजपध्वनिभिः, हृष्टशोभितगजाश्वैः, उत्सुकनर्दद्वृषगोभिः च नगरम् पूर्णम्। ध्वजैः पताकाभिः भूषितम्, नागरिकैः प्रमुदितैः, अयोध्यां दृष्ट्वा मन्थरा अत्याश्चर्यं अभवत्। "राममाता, लाभे निमग्ना, किम् धनं जनाय वितरति?" "किम् कारणं अस्याः महती हर्षस्य? राजा किम् कर्तुम् इच्छति?" ततः हर्षपरिपूर्णा धात्री, मन्थरायै राघवस्य महद् सौभाग्यं कथयत्। "श्वः पुष्यनक्षत्रे, दशरथः रामं, क्रोधजितम्, दोषरहितम्, युवराजत्वे अभिषेकं करिष्यति।" एतद् श्रुत्वा, मन्थरा, शीघ्रक्रोधा, कैलासशिखरसदृशात् महत्याः त्वरया अवरोहत्। क्रोधेन दग्धा, दुष्टदर्शिनी मन्थरा, शय्यायाम् स्थितायै कैकेय्यै इदं उवाच— "उत्तिष्ठ मूढे! किम् शय्यायाम् स्थितासि? ते महद् आपद् आगच्छति। दुःखस्रोतसि निमग्ना, आत्मानं न वेत्सि।" "सौभाग्यवती इव दृश्यसे, किं तु दुःखेषु सौभाग्यं गर्वयन्ती, तव सौभाग्यं अनिश्चितम्, ग्रीष्मे नदीस्रोतसि इव।" क्रुद्धया, दुष्टदर्शिन्या मन्थरया काठिन्येन उक्ता, कैकेयी महतीं शोकावस्थां प्राप्तवती। कैकेयी मन्थरायै उवाच— "किम् सर्वं कुशलम्, मन्थरे? तव मुखे दुःखम् पश्यामि, तव मनः बहु शोकितम्।